«Μα ο Καραγκιόζης μ’ ένα σφουγγάρι αλήθειας στο μακρύ αφύσικο χέρι του, βουτηγμένο στην ουσία του σαρκασμού, ξεπλένει με μια ελαφρυντική πνοή κωμωδίας την ανθρωπιά μας, διώχνοντας για μια στιγμή τις ενοχές κι επιτρέποντας την ελάχιστη ανάδυση των μεγάλων απογοητεύσεών μας. Βίαια κυνικός, αποδομεί τη «λογικά στημένη» πραγματικότητα. Δισυπόστατος νους, Σάντσο και Δον Κιχώτης μαζί, ντύνει με τη δυσμορφία του έναν ηρωικά δειλό μπροστάρη χαμένων μαχών.»
Ανδρέας Δερμάτης, Περιοδικό ΑΠΕΝΑΝΤΙ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009
Είναι παράξενος ο τόπος μας, κι εμείς είμαστε παράξενοι, και γίνονται παράξενα πράγματα σ’ αυτή την κρίσιμη, καθοριστική περίοδο. Καθόλου προβλέψιμα. Ανθίζουν λουλούδια που ούτε τα παίρνει το μάτι σου, καμία σχέση με την διατεταγμένη ανυδρία μιας φτώχιας που σου κλέβει παρελθόν, παρόν και μέλλον. Ξεκινάμε την περιήγηση σ’ αυτή την ανύποπτη πραγματικότητα με μια κουβέντα με τον Αιγινήτη Καραγκιοζοπαίχτη, τον Ανδρέα Δερμάτη. Αφορμή δε χρειάζεται. Με τις δεκαετίες δρα και λειτουργεί σα μια σπίθα ξεχωριστή, με τα παιδιά, τους μεγάλους, με το περιβάλλον και την παράδοσή του. Πάντως αν σώνει και καλά πρέπει να βρούμε λόγο για τη συζήτηση, ο πιο πρόσφατος κι εμφανής είναι το δελτίο τύπου του Συλλόγου Αίγινα Εθελοντής:
Την Κυριακή 2 Δεκεμβρίου, στις 11:00 το πρωϊ, στην αίθουσα εκδηλώσεων του 1ου Δημοτικού Σχολείου, ο Ανδρέας Δερμάτης και ο σύλλογος “Αίγινα… Εθελοντής”, προσφέρουν δωρεάν την παράσταση “Ο Καραγκιόζης Γραμματικός” με σκοπό τη συλλογή τροφίμων για τους συντοπίτες μας που έχουν ανάγκη.
Η είσοδος είναι ελεύθερη.
Όσοι θέλουν να βοηθήσουν το σύλλογο στην προσπάθειά του να προσφέρει τρόφιμα στις οικογένειες που πραγματικά έχουν μεγάλη ανάγκη, μπορούν να φέρουν τρόφιμα μακράς διαρκείας, όπως μακαρόνια ή όσπρια.
Ας κάνουμε την κρίση αφορμή να βγάλουμε τον καλύτερο εαυτό μας και ας βοηθήσουμε γενναιόδωρα.
Οπότε η κουβέντα ξεκινάει με ένα σαφές αντικείμενο:
«Ανδρέα Δερμάτη, πώς αντέχεις να πολεμάς ακόμα για μια ουτοπική για πολλούς πραγματικότητα;»
«Έμαθα να ονειρεύομαι τα όνειρά μου ξύπνιος, να τα ζω ολημερίς κι ολονυχτίς σα μικρό παιδί, μεγάλωσα διαβάζοντας Ερωτόκριτο, οι άνθρωποι που ήταν τα ιδανικά μου ήταν ο Ερωτόκριτος, ο Συρανό ντε Μπερζεράκ, ο Καραγκιόζης κι ο Δον Κιχώτης κι αυτοί οι χαρακτήρες μέσα από την πνευματική ή σωματική τους ιδιαιτερότητα ανεδείκνυαν υψηλής ποιότητας υπόσταση, γιατί οι 2 είναι τρελοί, ο Ερωτόκριτος κι ο Δον Κιχώτης, κι οι άλλοι δυο σημαδεμένοι. Κι ο Καραγκιόζης δεν είναι ένας άνθρωπος τεμπέλης, χαραμοφάης, κ.λ.π. είναι ένας άνθρωπος ο οποίος γνωρίζει τα δικαιώματά του κι επιμένει να τα διεκδικεί. Είναι αυτός που ειρωνεύεται τα αληθοφανή ψέματα των πολιτικών, της όποιας εποχής, γιατί τίποτε δεν έχει αλλάξει, από τον Κωλέττη μέχρι σήμερα.»
«Δεν είναι απαισιόδοξο αυτό; Η θεωρία πως η ιστορία πάντα επαναλαμβάνεται; Είμαστε πιασμένοι σ’ έναν κύκλο δια παντός;»
«Αντίθετα, είμαστε ελεύθεροι ανά πάσα στιγμή να βρει ο καθένας το δικό του τρόπο να τον σπάσει. Αυτή τη λύση, αυτό το σήμερα και τώρα, το συναντάμε και στις αρχαίες τραγωδίες, και στον Καραγκιόζη. Προσωπικά, ο Καραγκιόζης μου έδωσε την απάντηση, πώς αντιμετωπίζεις τη διαιώνιση μιας γάγγραινας με την κοινωνία του χωριού: τώρα είμαστε εδώ, έχουμε αυτά τα προβλήματα κι εμείς θα τα λύσουμε, όχι κανένας άλλος, χέρι – χέρι είμαστε εδώ, γνωριζόμαστε. Αυτή η κίνηση του Αίγινα Εθελοντής, ή στα χαριστικά παζάρια κι όλων αυτών των προσπαθειών να κυκλοφορήσουν ελεύθερα την τροφή, χωρίς να είναι δέσμια κάποιου αντιτίμου, είναι η πρώτη σπίθα στη μελλοντική πυρκαγιά μιας κοινωνικότητας.»
«Ακούγεται μακρύς και δύσκολος δρόμος.»
«Εξαρτάται πώς το βλέπεις. Και ποια πράγματα σε νοιάζουνε. Για παράδειγμα, 3 μέρες δεν είχα καπνό αλλά δεν είναι αυτό το ζήτημα. Ό, τι ήμουν είμαι, δεν αλλάζει, την κοινωνικότητα μου τη διδάσκει ο Καραγκιόζης, που μου λέει στα ίσα τους στίχους του Βάρναλη από ένα διήγημά του: πως αν δε νοιαστούμε ο ένας για τον άλλο κι όλοι μαζί για τον τόπο μας ένας λαός μουνούχων θα γενούμε και θα χαθούμε.
Είμαστε ακριβώς σ’ εκείνο το σημείο που πρέπει να ξαναανακαλύψουμε τα ιδανικά του διαφωτισμού. Να ξαναανακαλύψουμε τη φωτιά, να ξαναβρούμε τον τροχό απ’ την αρχή, τώρα όμως πρέπει. Και ξέρεις τι φοβάμαι περισσότερο; Να βελτιωθούν, ας πούμε, ελαφρώς τα πράγματα, και να παραμείνουμε στην απάθεια με την ελπίδα να ξαναγυρίσουμε στην προηγούμενη «Ευμάρεια.»
Αλλά η Ευμάρεια είναι σαν το φίδι. Τρώει μια φορά και κοιμάται για μια βδομάδα.
Η εποχή της ευμάρειας ήταν για μας μια ύπνωση. Ανέστειλε την κοινωνική και δημιουργική μας δύναμη, έκανε την τέχνη πολύ μπιχλιμπιδάτη, αλλά στην ουσία λίγοι είναι αυτοί που αφήσανε κάτι πίσω τους.
Νομοτελειακά, αν ο άνθρωπος δεν αλλάξει θα εξαφανιστεί σαν τους δεινόσαυρους – το ραχάτι, το βόλεμα μας υπνωτίζει και δε βλέπουμε πέρα από τη μύτη μας, το τραπέζι μας. Μιλάμε ο ένας στον άλλο και δεν καταλαβαίνουμε τι έχουμε απέναντί μας.»
«Μιλάς για μια αταξία, ένα χάος, όπου πρέπει να έχουμε συνέχεια το νου μας και συνέχεια να παίρνουμε μια διορθωτική στάση. Δε θα ησυχάσουμε ποτέ;»
«Για να ησυχάσουμε πρέπει να φτιάξουμε τα πράγματα σε παγκόσμια κλίμακα έτσι που να είναι όλοι οι άνθρωποι χορτάτοι, Και τίποτα απ’ αυτά δεν επιτυγχάνεται με αιματηρές εξεγέρσεις κι επαναστάσεις. Για μένα, η λύση είναι να ανατρέξουμε στις – πόλεις κράτη, να ξαναγυρίσουμε στην έννοια και την ουσία του χωριού, να γίνουμε δημότες κατ’ ουσία όχι κατ’ όνομα. Το να αναθέτουμε σε κάποιους επαγγελματίες ψηφοθήρες να μας λύσουν το πρόβλημα είναι εξ ορισμού άστοχο. Δε θα βοηθήσει κανένας να γίνει το νησί καθαρό αν εμείς δε φροντίσουμε να μην κάνουμε σκουπίδια, κι αυτό δεν το λέω για να δικαιολογήσω κάποιο δημοτικό ή άλλο κρατικό μηχανισμό, αλλά αν εμείς δεν είμαστε μέρος της λύσης των προβλημάτων μας, άρχοντες της γης που πατάμε, τι θέλουμε να καλυτερέψει;»
Από δω και κάτω η αφήγηση κυλάει χωρίς ερωτήσεις κι απαντήσεις – σαν ένα τραγούδι, σαν ένα παράπονο:
«Αυτός ο λαός αγωνίστηκε μέσα από την πείνα του, τις δυσκολίες του, και θυμάμαι, όταν ήμουν μικρός, ότι δε χρειαστήκαμε ποτέ ψυχολόγο γιατί είχαμε παπά. Από τη μεταπολίτευση και μετά, όμως, ήρθε η δύση και ξεχάσαμε την πείνα μας, αλλά ξεχάσαμε μαζί και τον πολιτισμό μας.
Μεγάλωσα σ’ ένα κόσμο όπου δεν κλειδώναμε ποτέ, που οι γειτόνισσες ανταλλάσσανε φαγητά και το θεωρούσαν ευγένεια αυτό, περνούσαν έγκυες κι αν τους μύριζε κάτι νόστιμο από την κατσαρόλα σου ήταν υποχρέωσή σου να της δώσεις. Τώρα, αυτό το ίδιο θα το έβλεπες σα ζητιανιά, ή σαν απειλή. Και δεν ωραιοποιώ τίποτα, σίγουρα υπήρχαν άλλα προβλήματα τότε, κι εσωστρέφεια, και αυταρχισμός, κι ό, τι θες. Ας πούμε, λοιπόν, ότι δεν υπήρξε ποτέ μέχρι σήμερα ιδανική εποχή.
Δεν είναι καιρός να προσπαθήσουμε;
Να γίνουμε ενεργοί ως μονάδες, να ενδιαφερθούμε εμείς για το διπλανό κι αν είμαστε τυχεροί μπορεί στο άπαξ του χρόνου να ξανακερδίσουμε την ανθρωπιά μας.
Πέντε αρχές μπορούν να κανονίσουν την κοινωνία των ανθρώπων. Τίποτε άλλο, ούτε νόμοι, ούτε φιλοσοφίες ούτε τίποτε. Τροφή, πρόσβαση στη γνώση, ελευθερία έκφρασης, νοιάξιμο και συζήτηση. Αυτές οι πέντε αρχές για μένα πάντα είναι οι μόνες που μπορούν να κάνουν τον άνθρωπο, Άνθρωπο. Και όχι άλλο κομμάτιασμα, όχι άλλο αυτός είναι βλάκας, ή δεξιός, ή αριστερός, ή δεν ξέρω τι. Δεν αντέχω άλλη πολιτική, ας γίνουμε ξανά χωριάτες, γείτονες και γνώριμοι, αν όχι φίλοι, μπας και βρούμε ξανά τη μουσική, τις τέχνες μας, γιατί όταν σιγάζει ο Λόγος βγαίνουν οι σουγιάδες.»
Καταντάει σχεδόν συγκινητικό, ειδικά για όσους είδαν από κοντά τι σημαίνει αυτή η στάση, όχι μόνο του Δερμάτη, αλλά και της κίνησης Αίγινα Εθελοντής, ή όλων των ομάδων και ατόμων που σκέφτονται με παρόμοιο τρόπο: στην παράσταση σήμερα το πρωί στο 1ο Δημοτικό Σχολείο, η αίθουσα ήταν κατάμεστη από παρουσία και προσφορά.
Κι εκείνη τη στιγμή ο φαύλος κύκλος είχε σπάσει. Κανείς δε φοβόταν για το δικό του αύριο, κανείς δε λυπόταν για το δικό του χτες. Το βιος ήταν κοινό. Κι ανεκτίμητο. Τα παιδιά χαίρονταν, οι μεγάλοι νιώθανε πλήρεις κι ο πάγκος με τα τρόφιμα μακράς διαρκείας για τα 80 σπιτικά του νησιού που τα έχουν ανάγκη όλο γέμιζε.
Ο Ανδρέας Δερμάτης χειριζόταν τον Καραγκιόζη του πίσω από τον μπερντέ. 
Β. Τράπαλη
