Ο πεθερός μου ήταν ο Κωστής Μπαστιάς, που συμμετείχε στη δημιουργία του Εθνικού Θεάτρου από την πρώτη παράσταση τον Μάρτιο του 1932 έως την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα στις 29 Απριλίου 1941. Σχεδόν μία δεκαετία. Το Εθνικό ήταν ένα από τα αγαπητά μου θέματα στις συζητήσεις μας και συχνά μου διηγιόταν ιστορίες για τα πρόσωπα που συνεργαζόντουσαν την εποχή της μεγάλης δημιουργίας του –Φώτος Πολίτης, Δημήτρης Ροντήρης, Κατίνα Παξινού, Αιμίλιος Βεάκης, Ελένη Παπαδάκη, Αλέξης Μινωτής, Αντώνης Φωκάς, Μάνος Κατράκης και τόσοι άλλοι. Πολλές απ’ τις ιστορίες του θεάτρου τις ξαναδιάβασα χρόνια μετά το θάνατό του το 1972, στη βιογραφία του που έγραψε ο άντρας μου ο Γιάννης Μπαστιάς: Κωστής Μπαστιάς – Δημοσιογραφία, Θέατρο, Λογοτεχνία, και κυκλοφόρησε το 2005.
Πάντα θυμάμαι την εκδρομή που έκανε ο Κωστής Μπαστιάς στην Αίγινα μια Κυριακή του Ιουνίου του 1936, παρέα με τον πρωταγωνιστή του Εθνικού (Βασιλικού) και σκηνοθέτη Αλέξη Μινωτή, να περάσουν τη μέρα με τον Νίκο Καζαντζάκη και τη γυναίκα του, την Ελένη Σαμίου στο σπίτι τους στην Αίγινα. Λίγες μέρες αργότερα δημοσίευσε στην Καθημερινή τη συζήτησή τους σε μορφή συνέντευξης. Ξεκινάει με την πρώτη εντύπωση που του έκανε το σπίτι, που ήταν το αρχικό σπίτι, πριν πάρει τη σημερινή του μορφή :
«Είναι ένα ισόγειο κι’ ένα μοναχικό δωμάτιο για δεύτερο πάτωμα. Εκεί μένει ο Νίκος Καζαντζάκης. […] Και βρεθήκαμε μπροστά στο ποίημα της απλής ζωής. […] Ένα ξύλινο τραπέζι, από το πιο κοινό ξύλο και έξη ξύλινα σκαμνιά. Ένα ντιβάνι για ύπνο, και ένα ράφι με θυμήματα της Ανατολής. Ξυλάκια που τρώνε οι Κινέζοι. Δύο εικονίσματα στους τοίχους. Τίποτε άλλο. Δίπλα η κάμαρη της Ελένης Σαμίου, απλή μ’ ένα μόνο ντιβάνι κι’ απάνω στο μοναχικό δωμάτιο, το γραφείο του Καζαντζάκη με τα βιβλία του. Ούτε λούσο, ούτε φόρτος διακοσμητικός, ούτε πρόσθετα πράματα.» 1
Αλλά, έχουμε και τις εντυπώσεις του Καζαντζάκη από τη συνάντηση, σε γράμμα που γράφει στον Μινωτή δύο μέρες αργότερα: «Η περασμένη Κυριακή θα μείνει αξέχαστη – χαρά, κέφι, καλοί ανθρώποι, γοργό έφθυμο κουβεντολόι, βροχερός καιρός, χλιος άνεμος, σολομός στο τηγάνι». 2
Η συζήτηση, σε εύθυμο τόνο, στράφηκε γύρω από το Βασιλικό Θέατρο, όπου ο Μπαστιάς ήταν Εισηγητής Δραματολογίου και ο Μινωτής πρωταγωνιστής, αλλά και για την διεθνή πολιτική κατάσταση, όπου τα σύννεφα του πολέμου πύκνωναν πάνω από την Ευρώπη. Ο πεθερός μου συνεχίζει την καταγραφή των απόψεων του Καζαντζάκη για την Καθημερινή, που δημοσιεύονται στο Κυριακάτικο φύλλο. Επειδή, όπως συχνά γινόταν, οι απόψεις του Καζαντζάκη σήκωσαν θύελλα, ο μεγάλος πεζογράφος αναγκάστηκε να απαντήσει στους κατηγόρους του, με το γνωστό του ύφος:
«Στο άρθρο που είχε τη γενναιότητα και τη καλοσύνη να γράψει για μένα ο φίλος μου κ. Μπαστιάς, μια φράση ανατάραξε τα αίματα σε μερικούς προμάχους των ιδεών στον ανεκδιήγητο τόπο μας. Να σκέπτεσαι με αποχρώσεις θεωρείται θανάσιμο αμάρτημα κι’ απ’ τις δυο παρατάξεις –δεξιά κι’ αριστερά– που αποτελούν τη συμπαγή, απλοϊκή και βελάζουσα μάζα του “σκεπτόμενου όχλου”. […] Το να είσαι, με μια λέξη ελεύθερος, γίνεται ολοένα και περισσότερο δύσκολο.»
Από το βιβλίο του Γιάννη Μπαστιά, έμαθα πολλά πράγματα, όχι μόνο για τον πεθερό μου, αλλά και για όλο το πολιτισμικό και πολιτικό περιβάλλον που διαμόρφωσε τη σύγχρονη Ελλάδα από τα τέλη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου έως και τη χούντα. Τους σοσιαλιστικούς κύκλους μετά τη Ρωσική Επανάσταση και τη μάχη για τον δημοτικισμό, τη μάχη του Σαγγάριου στη Μικρασία, όπου τραυματίστηκε, τις ημερήσιες εφημερίδες και τα λογοτεχνικά περιοδικά, όπου ο Μπαστιάς σε ηλικία 24 ετών είχε ήδη γίνει αρχισυντάκτης και διευθυντής των εφημερίδων Δημοκρατία και Εσπέρα του κόμματος του Παπαναστασίου, το ανέβασμα δύο θεατρικών έργων του, το ένα από το θίασο της Κυβέλης και το άλλο από τη Μαρίκα Κοτοπούλη, την έκδοση του μαχητικού περιοδικού της δημοτικής Ελληνικά Γράμματα (1927-1930) και της ανεξάρτητης εφημερίδας Ηχώ της Ελλάδος (1935), την έκδοση των πρώτων του βιβλίων, Στεριές και Θάλασσες (1932) και Τ’ Αλιευτικά (1935).
Το 1930, ο Γεώργιος Παπανδρέου ιδρύει το Εθνικό Θέατρο και διορίζει γενικό διευθυντή τον ποιητή Ιωάννη Γρυπάρη, σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη και γενικό γραμματέα τον Κωστή Μπαστιά. Όταν το 1935, ο Μπαστιάς διορίζεται Εισηγητής Δραματολογίου, δίνει τη μεγάλη μάχη κατά του γαλλικού βουλεβάρτου («τα γλυκανάλατα προϊόντα του χρεοκοπημένου ρουτινιέρικου γαλλικού ρεπερτορίου» 3) και για την αναβίωση της αρχαίας τραγωδίας με σύμμαχο των Δημήτρη Ροντήρη. Και οι δύο πιστεύουν στην χρήση των υπαίθριων αρχαίων θεάτρων αντί της αναγεννησιακής μπούκας και εκτός από το Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού, χρησιμοποιούν για πρώτη φορά και το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου (1938).
Το 1937, ο Μπαστιάς διορίζεται Γενικός Διευθυντής Γράμματων και Τεχνών και Γενικός Διευθυντής του Βασιλικού (Εθνικού) Θεάτρου. Έως τον Απρίλιο του 1941, έχει ιδρύσει την Εθνική Λυρική Σκηνή (1939-40), το περιοδεύον θέατρο «Άρμα του Θέσπιδος» (1939), τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών (1938), τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία (1938), την ετήσια Πανελλήνια Καλλιτεχνική Έκθεση στο Ζάππειο (1938), κ.ά.
Αλλά η μεγαλειώδης απόφασή του να ταξιδέψει το Βασιλικό Θέατρο σε πέντε Ευρωπαϊκές πόλεις το 1939, Οξφόρδη, Καίμπριτζ, Λονδίνο, Φρανκφούρτη και Βερολίνο, ανέδειξε το ελληνικό θέατρο παγκοσμίως. Στο Λονδίνο ένας κριτικός συμβούλεψες το Βρετανικό Εθνικό Θέατρο να μελετήσει πώς το ελληνικό θέατρο σε τόσο βραχύ διάστημα μπόρεσε να βρεθεί σε τέτοιο επίπεδο μήπως και ωφεληθεί, άλλος βλέποντας την ερμηνεία της Κατίνας Παξινού στην Ηλέκτρα, έγραψε: «Κάθε νεαρή ηθοποιός στο Λονδίνο θα έπρεπε να συρθεί απ’ τον γιακά να δει την κ. Παξινού στην Ηλέκτρα. […] Η κυρία Παξινού συγκρινόμενη με τις περισσότερες ηθοποιούς μοιάζει με τον Παρθενώνα δίπλα σε λαϊκές πολυκατοικίες», ενώ οι Τάιμς του Λονδίνου έγραψαν: «Σε καμία χώρα η θεατρική σκηνή δεν χρωστά περισσότερα στην ενεργητικότητα, τον ενθουσιασμό και τη γνώση ενός ανθρώπου, όσο η ελληνική σκηνή οφείλει στον Κωστή Μπαστιά».
Μετά τον πόλεμο, ο Μπαστιάς ανέλαβε και πάλι τη γενική διεύθυνση της Λυρικής Σκηνής και έδωσε παραστάσεις στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, με την Μαρία Κάλλας στη Νόρμα (1960) και στη Μήδεια (1961). Για πρώτη φορά η Λυρική Σκηνή έγινε είδηση στον παγκόσμιο τύπο. Οι ”Times” του Λονδίνου έγραψαν με ενθουσιασμό: “August, 1960, will surely go down as a landmark in the annals of Greek artistic history” (Ο Αύγουστος, 1960, σίγουρα θα καταγραφεί ως ορόσημο στα χρονικά της Ελληνικής καλλιτεχνικής ιστορίας).
1. Κωστής Μπαστιάς,, «Νίκος Καζαντζάκης, Ο ερημίτης της Αιγίνης», εφημ. Η Καθημερινή, 13 Ιουλίου 1936.
2. Επιστολή της 30ης Ιουνίου 1936, που βρίσκεται στο Αρχείο Παξινού-Μινωτή στο Ε.Λ.Ι.Α./Μ.Ι.Ε.Τ. Φωτοαντίγραφο βρίσκεται στο αρχείο του Κωστή Μπαστιά.
3. Κωστής Μπαστιάς, «Νεοελληνικόν Θέατρον. Κριτική συντόμου απολογισμού», εφημ. Δημοκρατία, 21 Ιουνίου 1925.
της Michèle Μπαστιά
