Το Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας αποτελεί έναν πολιτιστικό, πνευματικό θησαυρό, ανεξερεύνητο από τους περισσότερους, ακριβώς στο κέντρο της Αίγινας, στην οδό Σπύρου Ρόδη, τον δημοφιλέστερο -ίσως- δρόμο του Εμπορικού Κέντρου του νησιού.
Ο ισόγειος εκθεσιακός χώρος, όσο και η αυλή του Λαογραφικού, με τη μοναδική τους αύρα, είναι γνώριμα αιγινήτικα σημεία• λιγότερο γνωστά, έως και παντελώς άγνωστα, είναι τα πνευματικά πλούτη, τα παραδοσιακά, μοναδικά και ιστορικά τιμαλφή, που διασώζονται, φυλάσσονται και διατηρούνται με τον αέρα των χρόνων τους στον όροφο του Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας.
Το Aegina Light, και ο κινηματογραφιστής Δημήτρης Γκουζιώτης, κατέγραψαν σε ένα βίντεο τα ευρήματα της αιγινήτικης περιουσίας, σε μία προσπάθεια να γνωρίσουμε καλύτερα τον τόπο που ζούμε. Φιλοξενηθήκαμε στις μουσειακές αίθουσες του Λαογραφικού από την κα Μαργαρίτα Πετροπούλου, μία από τις «επτά ψυχές» του Μουσείου, γυναίκα με μορφή αρχοντική, που μας ξενάγησε στην πλησμονή των εκθεμάτων και στην αφθονία των εμπειριών που αποκόμισε από το 1989 σα μέλος -εξ ιδρύσεως- του Συλλόγου Φίλων Ιστορικού- Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας.
Η ιστορία και οι ψυχές του νεοκλασικού
Το νεοκλασικό κτήριο χτίστηκε το 1828 από τον Γεώργιο Ηρειώτη, γνωστό ως Κοντογιώργη• στο οικοδόμημα ζούσε με τη σύζυγο και τα παιδιά του ο Παναγής, γιος του Γιώργη, ο οποίος και άφησε το κτήριο στη μικρή του κόρη Πολύμνια Ηρειώτη- Θωμάκου. Η απόφαση της Πολύμνιας να κληροδοτήσει το σπίτι της στο Δήμο Αίγινας με σκοπό τη δημιουργία ενός Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου, επηρεάστηκε από την καλή της φίλη, γειτόνισσα, διδάκτορα και καθηγήτρια ιστορίας Γωγώ Κουλικούρδη.
Ο πατέρας της Πολύμνιας, Παναγής Ηρειώτης, ήταν διδάκτωρ Φιλοσοφίας με σπουδές στη Γερμανία και το πανεπιστήμιο του Ερλάγκεν. Η μητέρα της Ελένη Λογιωτατίδη, υπήρξε δισέγγονη του Καραϊσκάκη, και εγγονή του Γεώργιου Λογιωτατίδη, δημογέροντα της Αίγινας και κόρη του Σπύρου Λογιωτατίδη, διδάκτορας Φιλολογίας και Αρχαιολογίας, βουλευτού της Αίγινας. Ο Παναγής υπήρξε σοφός μελετητής της Αρχαίας Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας, της Αρχαιολογίας και της Λαογραφίας, είχε δημοσιεύσει πολλές σχετικές μελέτες και είχε εκδώσει πολλά αρχαία κείμενα με δικά του σχόλια. Επίσης είχε επαφές με όλους τους μεγάλους Ευρωπαίους Αρχαιολόγους που έκαναν ανασκαφές στην Αίγινα και υπάρχει σήμερα στο Αρχείο του Μουσείου η σχετική τους αλληλογραφία. Μολονότι είχε τα προσόντα να γίνει καθηγητής Πανεπιστημίου, προτίμησε να ζήσει στο νησί μέχρι το θάνατό του το 1925 και να διδάξει στο “Σχολαρχείο”, του οποίου υπήρξε Διευθυντής.
Με τη κληρονομιά του σπιτιού, περιήλθαν στην κατοχή της Πολύμνιας σπουδαία οικογενειακά κειμήλια, όπως και η πλούσια βιβλιοθήκη του πατρός της με σπάνιες εκδόσεις και συγγράμματα και το αρχειακό του υλικό. Η ίδια από το 1940 έως και το θάνατό της, σα λάτρης της παράδοσης, συγκεντρώνει πολλά ιστορικά έγγραφα και παλαιά αντικείμενα. Με το θάνατο της ιδιοκτήτριας το 1980, το οίκημα και η περιουσία που κρύβει, περιήλθαν στο Δήμο της Αίγινας. Για τα επόμενα εννέα χρόνια και μέχρι τη σύσταση του Συλλόγου Φίλων Ιστορικού-Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας το 1989, το σπίτι παραμελείται, και πολύτιμα αντικείμενα του κλέβονται. Ο σεισμός του 1981 καταστρέφει μεγάλο μέρος του κτηρίου.
Η ίδρυση του Συλλόγου
«Ο Σύλλογος Φίλων Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας προέκυψε από ανάγκη, όπως γεννιούνται σχεδόν όλες οι παρόμοιες δράσεις, ως μία λύση για το τί θα γίνει μ’ αυτό το κτήριο. Το βλέπαμε να ερημώνεται, να καταστρέφεται, να εγκαταλείπεται και να κατακλέβεται. Ιδρύσαμε το σύλλογο το 1989 κι αρχίσαμε αμέσως να συγκεντρώνουμε χρήματα. Οι εργασίες για την αποκατάσταση ήταν πάρα πολλές και το κόστος τους τεράστιο. Ψυχή όλης αυτής της προσπάθειας ήταν η Γωγώ Κουλικούρδη. Έμενε ακριβώς απέναντι από την Πολύμνια, αυτή την έπεισε να κληροδοτήσει το κτήριο στο Δήμο. Είχε όνειρο ζωής η Γωγώ, να γίνει ένα Λαογραφικό Μουσείο στο νησί κι εργάστηκε πολύ γι’ αυτό, όπως και όλοι όσοι συμμετείχαμε στην προσπάθεια.
Μπορεί να ανήκει στο δήμο, αλλά η επισκευή, η συντήρηση και η διαμόρφωση του Μουσείου είναι αποκλειστικά του συλλόγου. Ο δήμος πλέον δε μπορεί να βοηθήσει οικονομικά. Πολλοί χώροι του Λαογραφικού χρειάζονται συντήρηση, γι’ αυτό και κά
θε χρόνο κάνουμε το Παζάρι μας, για να μαζέψουμε χρήματα να διορθώσουμε τις φθορές. Τα εκθέματα είναι όλα είτε αντικείμενα του κληροδοτήματος, είτε αντικείμενα από δωρεές, πλειστηριασμούς, πράγματα παλιά, αντικείμενα χρηστικά της Αίγινας και μη, που ακόμη συλλέγουμε. Κάποια έφτασαν στο Λαογραφικό επειδή τα παιδιά των ανθρώπων που τα είχαν δεν τα επιθυμούσαν. Αν και το Λαογραφικό ήταν επισκέψιμο αρκετά χρόνια πριν, τα εγκαίνια έγιναν μια Κυριακή -δε θα’ ναι παραπάνω από έξι χρόνια-, κάναμε μια μεγάλη γιορτή.
Πλέον είμαστε επτά άτομα στο διοικητικό συμβούλιο, ο πρόεδρος μας ο Κώστας Γαλάνης κι έξι γυναίκες άνω των 65 χρόνων: η Ελπίδα Θανοπούλου αντιπρόεδρος, η Νομική Μιχαλοπούλου Γ. Γραμματέας, η Κατερίνα Χατζηπέρη Ταμίας, η Λιλή Πέππα -Σαριδημητρόγλου Ειδ. γραμματέας με ευθύνη για το αρχείο της Γωγώς Κουλικούρδη, κι η Άννα Χάνου μέλος. Είμαστε όλοι μεγάλοι, δεν υπάρχει νέο αίμα, το αναζητούμε, πως να κινήσεις τους νέους να ασχοληθούν; Νομίζουμε πως αυτό που λείπει είναι το ενδιαφέρον, γιατί ερχόμενος εδώ θα μάθεις, θα εξοικειωθείς και θα το αγαπήσεις. Είναι αισιόδοξο το γεγονός πως έρχονται νέοι άνθρωποι, ζευγαράκια που έφτασαν στο νησί για διακοπές, οικογένειες. Είναι ελπιδοφόρο οι γονείς να φέρνουν τα παιδιά τους στο Λαογραφικό, να τους προσφέρουν τέτοιες μνήμες και εικόνες», η κα Μαργαρίτα Πετροπούλου μάς μιλά για το Μουσείο κάνοντάς μας να νιώσουμε πως το πονά ειλικρινά και ακούραστα υπηρετεί τις ανάγκες του, στο βαθμό που μπορεί να τις καλύψει. Όμως μακροπρόθεσμα δεν αρκεί αυτό.
«Το Μουσείο υποφέρει. Κάθε τρεις και λίγο παραμένει κλειστό. Την Παρασκευή (29/8) η Βασιλική τελείωσε την πρακτική της. Αν δε μας στείλει ο δήμος με απόσπαση μία κοπέλα, έναν άλλο υπάλληλο, το Λαογραφικό θα μείνει κλειστό τα πρωινά τις καθημερινές. Μετά την απόσπαση της Αρετής (σ.σ. Πηγιαδίτη) στο Μουσείο Καπράλου, δεν υπήρχε συγκεκριμένο ωράριο. Πώς να ενημερώσεις τον κόσμο πότε μπορεί να επισκεφτεί το Μουσείο; Λείπουν χέρια, χέρια εξειδικευμένα. Πρέπει να έρθει ένας μόνιμος υπάλληλος από το δήμο, να έχει μία συνάφεια με την ιστορία, να μπει λίγο στο κλίμα του Λαογραφικού. Αν δε βρεθεί σύντομα λύση και πάλι το Λαογραφικό θα είναι κλειστό τον Οκτώβρη. Βέβαια, είμαστε σε μία μεταβατική περίοδο τώρα με τη νέα δημοτική αρχή.» Το ζήτημα απασχολεί και προβληματίζει, ενάμιση μήνα μετά την αποχώρηση της τελευταίας υπαλλήλου, το διοικητικό συμβούλιο του Συλλόγου.
[Κι όντως, ολόκληρο τον Σεπτέμβρη και έως σήμερα, το Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας καθημερινά παραμένει κλειστό ελλείψει υπαλλήλου. Το κοινό μπορεί να το επισκεφτεί μόνο απογεύματα Παρασκευής, το Σάββατο και τα πρωινά της Κυριακής.]
Στο βίντεο που ακολουθεί, με μέσο την κάμερα του Δημήτρη Γκουζιώτη, θα περιπλανηθούμε στους τρεις θεματικούς χώρους του Μουσείου, το Αστικό, το Ψαράδικο και το Χωριάτικο Σπίτι, ανακαλύπτοντας αντικείμενα λησμονημένα, που φέρουν διαφορετικά χνάρια της αιγινήτικης κοινωνίας, κι αποτυπώνουν την καθημερινότητα και τις συνήθειες της εποχής.
Στον όροφο, τις τρεις μεγάλες επισκέψιμες αίθουσες, συναντούμε το “Αιγινήτικο σπίτι”, ένα τυπικό σπίτι της αστικής τάξης της εποχής, που περιλαμβάνει παλαιά έπιπλα, πίνακες, γκραβούρες, φορεσιές παραδοσιακές και αστικές, διακοσμητικά αντικείμενα, αιγινήτικες δαντέλες φτιαγμένες με κοπανέλι, καθώς και τη βιβλιοθήκη του Παναγή Ηρειώτη με βιβλία ελληνικά και ξενόγλωσσα μεγάλης αξίας και μεγάλο μέρος της αλληλογραφίας του με Έλληνες και Ευρωπαίους επιστήμονες της εποχής του.
Στο ισόγειο υπάρχουν “το Σπίτι του Ψαρά” με είδη αλιείας, σπογγαλιείας καθώς και μικρογραφίες καϊκιών και “το Χωριάτικο Σπίτι”, μια αναπαράσταση αγροτικού σπιτιού που περιλαμβάνει αντικείμενα καθημερινής χρήσης, είδη υφαντικής, γεωργικά εργαλεία και εργαλεία επεξεργασίας φιστικιού.
Τόνια Ζαραβέλα
φωτογραφίες: Αλέξης Αναστασίου
