του Γεωργίου Ζαραβέλα, θεολόγου, υπ. Μ.Δ.Ε. Λειτουργικής ΕΚΠΑ
Σύναξη των Παμμεγίστων Ταξιαρχών σήμερα και εορτάζει ο ναός των Ταξιαρχών, ο οποίος βρίσκεται στους πρόποδες του Ελλάνιου Όρους, της ψηλότερης κορυφής της Αίγινας, στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού και συγκεκριμένα στη θέση ‘’Σφυρίχτρες’’. Η τοποθεσία είναι μαγευτική και χαρακτηριστική της ηπειρωτικής ενδοχώρας της Αίγινας, αλλά και ο ναός αποτελεί κόσμημα του τόπου, που δένει αρμονικά με το τοπίο.
α) Ιστορικά Στοιχεία
Η οικοδόμηση του ναού χρονολογείται στο τέλος του 12ου προς τις αρχές του 13ου αιώνα. Ο Χ. Πέννας χρονολογεί το ναό στα τέλη του 12ου αιώνα. Την εξωτερική όμως, τοιχοποιία την τοποθετεί στο γύρισμα του 12ου προς τον 13ο αιώνα, κρίνοντας από την τοιχοποιία της αψίδας του Ιερού. Κτίστηκε πάνω σε ερείπια αρχαίου ειδωλολατρικού ιερού, που βρισκόταν στην ίδια θέση, εκτεινόμενο σε δύο επίπεδα. Ο ναός των Ταξιαρχών κτίστηκε ακριβώς στη βορειοδυτική γωνία της, ερειπωμένης σήμερα, ελληνιστικής στοάς σχήματος Π. Από τη στοά αυτή σώζονται σήμερα μόνο τα θεμέλια.
Ο ναός πιθανότατα αποτελούσε το καθολικό μονής του Αγίου Νικολάου, που σήμερα δεν υπάρχει. Από τα κτίσματα της παλιάς μονής σώζονται ελάχιστα ερείπια, περιμετρικά του ναού. Στο ναό δεν απαντάται κάποιο στοιχείο σχετικά με την ιστορία του, καθώς δεν υπάρχει καμία επιγραφή που να μας πληροφορεί σχετικά. Μέσα στην προηγούμενη δεκαετία ο ναός ανακαινίσθηκε· αφαιρέθηκε η μεταγενέστερη εξωτερική επίστρωση από σοβά και ασβέστη και αναδείχθηκε η πέτρινη δόμηση του ναού. Πανηγυρίζει κάθε χρόνο στις 8 Νοεμβρίου, Σύναξη των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ.
β) Αρχιτεκτονική
Ο ναός των Ταξιαρχών είναι κτισμένος σε ερείπια ελληνιστικών κτισμάτων. Κατά βάση το υλικό που χρησιμοποιήθηκε για την οικοδόμησή του προέρχεται από τα ερείπια αυτά. Τυπολογικά πρόκειται για ναό εγγεγραμμένο σταυροειδή με τρούλο, με συνεπτυγμένες τις κεραίες του σταυρού στα βόρεια και νότια, οι οποίες εγγράφονται στο ορθογώνιο της κάτοψης. Δυτικά του αρχικού οικοδομήματος προστέθηκε μεταγενέστερα νάρθηκας.
Ο ναός είναι κτισμένος από υλικό σε δεύτερη χρήση, προερχόμενο από τα παρακείμενα ελληνιστικά ερείπια. Αναφερόμαστε, κυρίως, σε δόμους και μεγάλου μεγέθους λιθοπλίνθους. Στο ναό υπάρχουν δύο εμφανείς τρόποι δόμησης, διαφορετικοί μεταξύ τους. Ο πρώτος φαίνεται στο κάτω μέρος του ναού, ως επί το πλείστον στον βόρειο τοίχο, αποτελείται από λαξευτούς ογκώδεις λίθους, με αφανείς αρμούς, συνιστά τοιχίο της αρχαίας στοάς, επί του οποίου τέθηκε η βάση του ναού και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του ελληνιστικού τρόπου δόμησης. Ο δεύτερος είναι εμφανής στο άνω μέρος του ναού, που αποτελείται από σειρές λιθοπλίνθων από τραχίτη. Σποραδικά εμφανίζονται αργοί λίθοι και πλίνθινα στοιχεία, κατά πλειοψηφία στον τρούλο και την ανατολική όψη του ναού.
Στη δυτική όψη, πάνω από το άνοιγμα της θύρας, υπάρχει υπέρθυρο προσκυνητάρι, στη βάση του οποίου έχει τοποθετηθεί λίθινος κοσμήτης. Στο άνω μέρος περιβάλλεται από πλίνθινη οδοντωτή ταινία. Στην κορυφή του αετώματος της δυτικής όψης – νάρθηκας- έχει τοποθετηθεί νεώτερος μαρμάρινος σταυρός.
Στην ανατολική πλευρά του ναού, βρίσκεται η αψίδα του Ιερού Βήματος, ημικυλινδρική με φωτιστικό άνοιγμα στο μέσο της. Τόσο η αψίδα του Ιερού, όσο και ο τρούλος, έχουν οικοδομηθεί από λαξευτούς πωρόλιθους, όχι απόλυτα ορθογωνισμένους, με τοπικές συμπληρώσεις από αργούς λίθους και πλίνθους στα κενά των αρμών.
Ο τρούλος του ναού είναι οκταγωνικός. Καλύπτεται από βυζαντινά και ρωμαϊκά, βιομηχανικά κεραμίδια, ενώ στην κορυφή του φέρει μαρμάρινο σταυρό, νεώτερη προσθήκη στο ναό. Σε κάθε δεύτερη πλευρά φέρει και από ένα παράθυρο, ώστε συνολικά στον τρούλο να ανοίγονται τέσσερα παράθυρα, με προσανατολισμό το κάθε ένα σε μία γωνιά του ορίζοντα. Εκτός από τη θύρα του ναού στο δυτικό τοίχο, τη φωτιστική σχισμή στην αψίδα του Ιερού και τα τέσσερα παραθυράκια του τρούλου, ο ναός στο νότιο τοίχο του έχει άλλο ένα ορθογώνιο παράθυρο που φωτίζει τον Κυρίως ναό.
Ο ναός χωρίζεται εσωτερικά σε τρία μέρη: το Ιερό Βήμα, τον Κυρίως Ναό και τον μεταγενέστερο νάρθηκα στα ανατολικά, που ενώνεται με τον Κυρίως ναό με χαμηλή πόρτα. Το Ιερό Βήμα χωρίζεται από τον Κυρίως Ναό με μεταγενέστερο κτιστό τέμπλο το οποίο φέρει γύψινα νεοκλασικίζοντα ευθύγραμμα κυμάτια και απολήγει σε αέτωμα. Η Αγία Τράπεζα εφάπτεται στη βάση του ημικυλίνδρου της αψίδας του Ιερού και έχει επιφάνεια ημικυλινδρική.
γ) Ζωγραφικός διάκοσμος
Ο ναός των Ταξιαρχών κοσμείται εσωτερικά με τοιχογραφίες πολύ καλής ποιότητας. Ο Χ. Πέννας διαιρεί τις διεσωσμένες έως σήμερα τοιχογραφίες του ναού σε τρεις φάσεις. Η πρώτη εικονογραφική φάση του ναού ανάγεται στις αρχές του 13ου αιώνα και περιλαμβάνει τις τοιχογραφίες του Ιερού Βήματος. Αυτές αποτελούνται από τις μορφές τεσσάρων ιεραρχών, που βρίσκονται στον ημικύλινδρο της αψίδας του Ιερού. Δυστυχώς δεν σώζονται πλήρως, αλλά από τη μέση και κάτω. Χωρίζονται σε δύο μέρη με μία παχιά καφεκίτρινη ταινία στο μέσο της αψίδας. Στη βάση της κόγχης σώζεται ποδέα από ζωγραφισμένα λευκά διάχωρα με καφέ και πράσινες γραμμές. Επίσης, στο νότιο τοίχο του ναού, εντός του Ιερού Βήματος, υπάρχουν ίχνη από μαύρο σταυρό μέσα σε λευκή βάση. Πιθανόν αποτελούν κατάλοιπο μορφής κάποιου ιεράρχη αγίου και να είναι τμήμα από το φελόνι του.
Η δεύτερη εικονογραφική φάση του ναού αποτελείται από τις τοιχογραφίες της ζώνης του τρούλου που ανήκουν χρονολογικά στον 14ο αιώνα και ανήκουν τεχνοτροπικά σε επαρχιακό εργαστήρι της παλαιολόγειας εποχής του 14ου αιώνα μ.Χ. Στο ημισφαίριο του τρούλου εικονίζεται ο Χριστός σε προτομή, με την μορφή του Παντοκράτορα, στο αριστερό χέρι φέρει Ευαγγέλιο και με το δεξί ευλογεί, ενώ επιγράφεται ως «ο Φηλάν//θροπος». Πλαισιώνεται τέλος, από κυκλική φαρδιά ταινία, που φέρει διάκοσμο με καφέ κουφικά σχήματα σε βάθος ώχρας.
Κάτω από τον Παντοκράτορα, στο τύμπανο του τρούλου, συναντούμε τέσσερις παραστάσεις, μία σε καθένα από τα διάχωρα τα οποία σχηματίζονται από τα ισάριθμα παράθυρα του τρούλου. Οι παραστάσεις αυτές έχουν ως εξής. Στο βορειοανατολικό διάχωρο εικονίζεται το εν Χώναις θαύμα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, στο νοτιοανατολικό διάχωρο ο αρχάγγελος Μιχαήλ εμφανίζεται στον Ιησού Ναυή πριν από την κατάληψη της Ιεριχούς, στο νοτιοδυτικό διάχωρο η παράσταση της Κλίμακας του Ιακώβ και στο βορειοδυτικό διάχωρο η έξωση των Πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο. Η απεικόνιση των θεμάτων αυτών στον τρούλο του ναού επιβεβαιώνει, ότι ο ναός είναι αφιερωμένος στους Ταξιάρχες και μάλιστα στον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Η εικονογράφηση αυτών των σκηνών δεν είναι συνηθισμένη σε τρούλους άλλων ναών.
Στην τρίτη και τελευταία εικονογραφική φάση του ναού ανήκουν οι μορφές του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Αγίου Αντωνίου στη βορειοανατολική γωνία του Κυρίως Ναού. Οι δύο μορφές παριστάνονται ολόσωμες και μετωπικές. Ο Άγιος Αντώνιος φέρει στο χέρι του ανοιχτό ειλητάριο. Η φάση αυτή είναι αρκετά μεταγενέστερη από τις δύο προηγούμενες, σίγουρα μετά το τέλος του 14ου αιώνα.
Η τιμή των πιστών προς τον Αρχάγγελο Μιχαήλ τους ώθησε να επικεντρωθούν στην απεικόνιση γεγονότων συνδεομένων με την δράση του. Έτσι, δεν διστάζουν να εντάξουν ακόμα και στο εικονογραφικό πρόγραμμα του τρούλου σκηνές από διάφορα γεγονότα ή βιβλικές διηγήσεις στις οποίες έλαβε μέρος. Αυτό θεωρείται σπάνιο, δεν αποκλείεται όμως. Και αυτό δηλώνει την μεγάλη τιμή που πιθανότατα έτρεφαν οι κάτοικοι της περιοχής προς τον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Κατά πάσα πιθανότητα, η κυριαρχία παραστάσεων με τον Αρχάγγελο να προήλθε από τη λαϊκή ευσέβεια ή ακόμα και από την ευλάβεια του παραγγελιοδότη των τοιχογραφιών προς τον Αρχάγγελο.
Οι φωτογραφίες των τοιχογραφιών προέρχονται από το βιβλίο του Χ. Πέννα, Η Βυζαντινή Αίγινα.
