Με αφορμή ότι η ψαλίδα των δημοσκοπήσεων για τις εκλογές της Κυριακής, ανάμεσα στο 1ο και το 2ο κόμμα δεν λέει να κλείσει, ο Νίκος Σαραντάκος ανάρτησε χτες στο ιστολόγιό του sarantakos.wordpress, ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ως συνήθως άρθρο και για τη ερμηνεία της ψαλίδας γενικότερα, αλλά για το τι σημαίνει το ότι πεισματικά δεν λέει να κλείσει στη συγκεκριμένη μας περίπτωση
Ψαλίδα λοιπόν είναι η διαφορά ανάμεσα σε δύο τιμές. Ψαλίδα είναι βέβαια και το εργαλείο της εικόνας, με τις δυο μεταλλικές λεπίδες -ένα μεγάλο ψαλίδι ή ένα ψαλίδι για ειδικές χρήσεις, ας πούμε η προβατοψαλίδα με την οποία κουρεύουν τα πρόβατα. Η μεταφορά είναι πολύ παραστατική: η μεγαλύτερη τιμή είναι η επάνω λεπίδα της ψαλίδας, η μικρότερη είναι η κάτω λεπίδα. Όταν η ψαλίδα κλείνει, η διαφορά ανάμεσα στις δυο τιμές μειώνεται· όταν ανοίγει, η διαφορά μεγαλώνει.
Είπαμε, εδώ λεξιλογούμε πιο πολύ, οπότε το υπόλοιπο άρθρο θα το αφιερώσω στα λεξιλογικά της ψαλίδας. Καταρχάς, πρέπει να πούμε ότι η λέξη «ψαλίδα» δεν έχει μόνο αυτές τις σημασίες, του μεγάλου ψαλιδιού δηλαδή και της διαφοράς. Είναι και μια πάθηση των τριχών της κεφαλής όπου οι τρίχες στην άκρη σχίζονται στα δύο (όπως ανοίγει το ψαλίδι). Αν η ψαλίδα συμβαίνει μόνο σε γυναίκες ή αν μόνο γυναίκες την προσέχουν, δεν το ξέρω -θα μου πείτε ίσως. Ψαλίδα είναι κι ένα νυχτόβιο έντομο, που έχει ψαλιδωτή ουρά, ενώ έτσι λένε θαρρώ και τη σαρανταποδαρούσα, που κι αυτή έχει τέτοια ουρά. Τέλος, ψαλίδα λέγεται η άκρη της έλικας του κλήματος. Θα υπάρχουν κι άλλες σημασίες, αλλά νομίζω πιάσαμε τις βασικές.
Εδώ θέλω να κάνω μια παρένθεση για να δείξω τη διαφορά λεξικογραφικής νοοτροπίας ανάμεσα στο πρόσφατο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας και στα παλαιότερα λεξικά Μπαμπινιώτη και ΛΚΝ. Και τα τρία λεξικά απαριθμούν όλες τις βασικές σημασίες της λέξης «ψαλίδα» που ανέφερα παραπάνω. Ωστόσο, ενώ το ΛΚΝ και το Λεξικό Μπαμπινιώτη βάζουν πρώτη την κυριολεκτική ψαλίδα (το μεγάλο ψαλίδι) και προχωρούν στις άλλες χρήσεις, το Χρηστικό Λεξικό βάζει πρώτη τη μεταφορική χρήση (διαφορά, απόσταση) αφού αυτή ακούγεται στις μέρες μας πολύ περισσότερο.
Η ψαλίδα είναι λέξη μεσαιωνική από το αρχαίο ψαλίς. Και το συχνότερο ψαλίδι είναι μεσαιωνικό επίσης, από το ελληνιστικό ψαλίδιον, που κι αυτό είναι υποκοριστικό της λ. ψαλίς. Η αρχαία λέξη φαίνεται ότι ανήκει σε μια οικογένεια τεχνικών όρων (π.χ. ψάλιον, το χαλινάρι’ ψέλιον το βραχιόλι), αλλά η περαιτέρω ετυμολογια της είναι άγνωστη.
Στα νεότερα χρόνια, ψαλίδι ή ψαλίδα εμφανίζεται να κραδαίνει η λογοκρισία -την οποία λογοκρισία παλιότερα την είχαν προσωποποιήσει στη μορφή μιας μέγαιρας που τη λέγανε μαντάμ Αναστασία. Ο καημένος ο ψαλιδοχέρης της ταινίας δεν ήταν βέβαια λογοκριτής, αλλά από τότε έμεινε να λένε ψαλιδοχέρηδες όσους λογοκρίνουν, ακόμα και στα ψηφιακά έντυπα, όπου το ψαλίδι δεν χρειάζεται.
Ψαλίδι επίσης έπεσε στους μισθούς και στις συντάξεις μας, στις θέσεις εργασίας, στις υπηρεσίες που παρέχει το δημόσιο. Ψαλίδι έπεσε στα όνειρα μιας ολόκληρης γενιάς, που ξενιτεύεται. Είναι κι αυτός ένας λόγος που η ψαλίδα αρνείται πεισματικά να κλείσει.
