Ο χρόνος: 1829. Δύσκολοι καιροί στην Ελληνική επανάσταση αλλά και κάποια αρχή αισιοδοξίας. Ο τόπος: Αίγινα, το σπίτι του Τρικούπη. Τα συμβάντα: Με την ανακοίνωση της απελευθέρωσης του Μεσσολογγίου, ο οικοδεσπότης, που κατάγεται από εκεί, δίνει γιορτή (… εις ευθυμίαν εκάλεσεν ημάς…) με την παρουσία του Καποδίστρια, πρεσβευτών, αγωνιστών και “…όσων άλλων γνωστών ξένων έτυχαν”. Ο νόμος του Μέρφυ: Κάτι πάει στραβά όταν στην ορχήστρα που αποτελείται από ένα και μόνο όργανο, το βιολί, σπάει μία χορδή. Όμως αν υπάρχει θέληση βρίσκεται και ο τρόπος.
Κάπου εδώ και πριν προχωρήσουμε στα ενδότερα, χρειάζεται να διευκρινίσουμε για ποιό σπίτι μιλάμε και ποιού Τρικούπη. Σύμφωνα με τον Παναγή Βουρλούμη, τωρινό ιδιοκτήτη που τόσο γεναιόδωρα έδωσε ότι πληροφορία και άλλη βοήθεια χρειάστηκε για να γραφεί αυτό το σημείωμα, στο ίδιο κτήμα έχουμε δύο Τρικούπηδες και δύο σπίτια. Το σπίτι του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη, (1832-1896) χτισμένο το 1850 και το σπίτι του πατέρα του, Σπυρίδωνος Τρικούπη (1788-1873) λόγιου, πολιτικού και ιστοριογράφου της επανάστασης, άγνωστης ημερομηνίας οικοδόμησης.
Το σπίτι στο οποίο αναφερόμαστε στην Αίγινα όταν λέμε “το σπίτι του Τρικούπη”, εκείνο στο οποίο έγινε η γιορτή για την απελευθέρωση του Μεσσολογγίου, όπως την περιγράφει ο Νικόλαος Δραγούμης που παραβρέθηκε, είναι αυτό του Σπυρίδωνος και βρίσκεται εσωτερικά στο κτήμα ενώ αυτό του Χαριλάου βρίσκεται πάνω στο δρόμο, στην οδό Αγίας Ειρήνης λίγο μετά το νεκροταφείο.
Το σπίτι λοιπόν το βρήκαμε. Σε τί βαθμό όμως αυτό που βλέπουμε σήμερα, είναι το ίδιο με αυτό που έβλεπαν οι Αιγινήτες το 1829;
Με την πρώτη κι όλας ματιά, παρατηρούμε πολλές ιδιαιτερότητες που δεν ξανασυναντάμε στην Αίγινα. Πρώτ’ απ’ όλα τις δύο πυργοειδείς κατασκευές ανατολικά και δυτικά που δίνουν ένα ρομαντικό αέρα. Η ανατολική με καμπαναριό και η δυτική, που έχει χρέη καπνοδόχου, με επάλξεις μινιατούρες.
Η ρομαντική απόδραση σε ένα ηρωϊκό μεσαιωνικό παρελθόν με δήθεν πύργους και δήθεν επάλξεις σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να συναντηθεί στην Αίγινα των αρχών του 19ου αιώνα με τα ανεπιτήδευτα κτίρια και τα πρώτα νεοκλασικά της σκιρτήματα. Τη συναντάμε όμως στο τέλος του με τον νεογοτθικής αρχιτεκτονικής πύργο του Ράλλη.
Αυτό μας κάνει να προσέξουμε ένα άλλο στοιχείο στο σπίτι του Τρικούπη, τις νεογοτθικές πόρτες της μάντρας στην οδό Αγίας Ειρήνης και την ομοιότητά τους με τις πόρτες και τα παράθυρα του πύργου του Ράλλη. Ας σημειώσουμε εδώ ότι την εποχή του Τρικούπη, το κτήμα έφτανε ως τη θάλασσα.
Να είναι άραγε της ίδιας εποχής;
Σύμφωνα με τον Παναγή Βουρλούμη, το σπίτι αγοράστηκε το 1873 από τον Edwin Henry Egerton https://en.wikipedia.org/wiki/Edwin_Henry_Egerton , Άγγλο διπλωμάτη, ιππότη, sir κλπ κλπ και μετέπειτα πρέσβη στην Αθήνα (1892-1903) ο οποίος προχώρησε σε μία σειρά επεμβάσεων, όπως η κατασκευή του πύργου με το καμπαναριό που είχε χρήση μικρού ναού για τις θρησκευτικές ανάγκες της οικογένειάς του. Το νεογοτθικής αισθητικής γούστο του φαίνεται και από αντικείμενα που παραμένουν στο σπίτι ακόμα και σήμερα.
Ένα άλλο στοιχείο που δεν ταιριάζει με την εποχή του Καποδίστρια ενώ δείχνει να έρχεται από τα τέλη του 19ου – αρχές 20ου αιώνα, είναι το τελείωμα της στέγης στη νότια πλευρά του σπιτιού.
Με δεδομένο ότι ο Νικόλαος Δραγούμης, από τις ιστορικές αναμνήσεις του οποίου προέρχονται οι πληροφορίες μας, αναφέρει μόνο δύο δωμάτια, στο μεγαλύτερο των οποίων έγινε η γιορτή (“συνήλθομεν εις τον ευρυχωρότερον των δύο θαλάμων του υπουργικού μεγάρου…”), μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα επιπλέον δωμάτια στη νότια πλευρά του σπιτιού είναι νεότερες κατασκευές και ότι το μέγεθός του τότε ήταν μικρότερο απότι σήμερα.
Είδαμε ότι στην πορεία του χρόνου το σπίτι του Τρικούπη άλλαξε, προσαρμόστηκε στις ανάγκες του νέου Άγγλου κατόχου του και πήρε κάτι από την ψυχή του. Τέτοια μεγάλα σπίτια όμως είναι δύσκολο να συντηρηθούν και συχνά ο μόνος τρόπος να παραμείνουν ζωντανά είναι εκτεταμένες εργασίες που ισοδυναμούν με το να τα ξαναφτιάξεις από την αρχή, οπότε αποκτούν καινούργιο χαρακτήρα.
Αυτό συνέβη όταν το κτήμα με τα σπίτια του Σπυρίδωνος και του Χαριλάου Τρικούπη πέρασε πριν κάποια χρόνια στην ιδιοκτησία και ευθύνη του Παναγή Βουρλούμη. Έχουμε λοιπόν την ευκαιρία να δούμε πώς αντιμετώπισε ο νέος ιδιοκτήτης μια τόσο σημαντική αρχιτεκτονική κληρονομιά σαν αφορμή για ένα γενικότερο προβληματισμό ως προς τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την αρχιτεκτονική παράδοση της Αίγινας.
Εύκολα προσέχει κανείς τη συνειδητή προσπάθεια να διατηρηθεί όπως ήταν οποιοδήποτε παλιό στοιχείο του σπιτιού αλλά και του κήπου μπορούσε να κρατηθεί είτε αυτό είναι από την εποχή του Τρικούπη είτε από την εποχή του Egerton.
Αυτό είναι κάτι που δεν το συναντάμε συχνά. Απεναντίας, αυτό που βλέπουμε τις περισότερες φορές γύρω μας είναι να κρατιέται το πλάνο ενός σπιτιού σαν άψυχο κέλυφος και στη συνέχεια να γίνεται επίδειξη πλούτου με ακριβά υλικά ενώ δεν λείπει και γκαζόν στον περιβάλλοντα χώρο, σα να μην είμαστε στην άνυδρη Αίγινα αλλά τη βροχερή Σκωτία. Κυρίαρχες αξίες είναι η “λάμψη”, το καινούργιο και το πρακτικό γιατί δείχνουν ευμάρεια και νοικοκυροσύνη. Ειδικά για τους παλιότερους Αιγινήτες το παλιό πολύ συχνά συνδέεται με την αγροτική οικονομία ενώ το καινούργιο και μοντέρνο με την εξέλιξη και την κοινωνική άνοδο. Είναι το αντίστοιχο του αγρότη που θέλει να κάνει το παιδί του υπάλληλο γραφείου ή επιχειρηματία. Με αυτή τη νοοτροπία, κτίρια του τέλους του 18ου αιώνα ξανασοβαντισμένα, βαμένα με πλαστικό, με τσιμεντένια μπαλκόνια και αλουμινένια κουφώματα, δίνουν την αίσθηση σύγχρονης πολυκατοικίας.
Πριν ωστόσο προχωρήσουμε σε λεπτομέρειες για τα παλιά στοιχεία που διατηρήθηκαν και την παιδεία που σηματοδοτούν, ας ρίξουμε μια γενική ματιά στο σπίτι όπως είναι σήμερα αρχίζοντας από το δωμάτιο που κατά τον Π. Βουρλούμη δόθηκε η γιορτή. Είναι αυτό στον όροφο του σπιτιού που βλέπουμε το παράθυρο ανοιχτό.
Η μεγάλη κουζίνα στο ισόγειο διατηρεί το καπέλο του τζακιού (αντίστοιχο του σημερινού απορροφητήρα).
Η τραπεζαρία του σπιτιού ήταν αρχικά ακόμα μεγαλύτερη απότι σήμερα και επικοινωνούσε με την κουζίνα. Στη νεότερη επισκευή αφαιρέθηκε χώρος για τη δημιουργία λουτρού, μια πολυτέλεια μάλλον εκκεντρική στις αρχές αλλά και στην πορεία του 19ου αιώνα.
Το μεγάλο παράθυρο αριστερά στην παρακάτω φωτογραφία της τραπεζαρίας πρέπει να είναι της εποχής του Eagerton. Την εποχή του Τρικούπη τα ανοίγματα των σπιτιών ήταν πολύ μικρότερα.
Η πίσω πόρτα στη βόρεια πλευρά. Κατά τη γνώμη μου, προσθήκη του Eagerton σε μικρή επέκταση του σπιτιού με σκοπό, εκτός από πρόσβαση στον κήπο, δημιουργία δεύτερης (ανεπίσημης) σκάλας για τον πάνω όροφο, ίσως για χρήση κυρίως από το βοηθητικό προσωπικό που κατοικούσε σε ξεχωριστό κτίριο στον κήπο, το οποίο δεν υπάρχει πλέον.
Θέα προς το μαρμάρινο λουτρό στο μεγάλο υπνοδωμάτιο. Βρίσκεται στη θέση της μικρής στρογγυλής εκκλησίας που πρόσθεσε ο Eagerton. Παλιότερα είχε χρήση υπνοδωματίου.
Δεν θα συνεχίσω με φωτογραφίες από τα υπόλοιπα δωμάτια αυτής της εξαιρετικής κατοικίας για να αποφύγω τον κίνδυνο του lifestyle. Στο δεύτερο μέρος αυτής της δουλειάς, με αφορμή τις φωτογραφίες από το σημερινό σπίτι και την περιγραφή του Ν. Δραγούμη, θα κάνω μιαν αναφορά στο τότε και το τώρα, τόσο σε ότι αφορά τη μετάβαση από μια παλιότερη κοινωνία στη σημερινή όσο και σαν προβληματισμό για τον τρόπο που επισκευάζουμε και ζούμε ένα παλιό σπίτι.
