Από μικρός , κοιτώντας ψηλά την ταμπέλα «ΕΔΩΔΙΜΑ – ΑΠΟΙΚΙΑΚΑ» στο μπακάλικο του κυρ Μιχάλη του Μουστάκα Ιωαννίνων και Βοσπόρου, είχα την απορία τί μπορεί να σημαίνουν αυτές οι δυο λέξεις. Για τα «αποικιακά», μου έλυσε την απορία μου ο δάσκαλός μου ο Γκίνης στην Πέμπτη Δημοτικού. Όμως, για τα «εδώδιμα», που με είχαν σημαδέψει, χρειάστηκε να φτάσω στην Έκτη τάξη του οκτατάξιου για να μάθω τη διαδρομή τους για σαράντα αιώνες. Ήταν ο φωτισμένος φιλόλογός μας ο Ηλίας ο Δωροβίνης(1) που, αφού μας έμαθε τα Αρχαία Ελληνικά, πολύτιμο εργαλείο για να εξερευνήσουμε την γλώσσα μας, άφησε κατά μέρος τα αρρωστημένα, εκείνη την εποχή, «Νεοελληνικά Αναγνώσματα» και μας διάβαζε, απήγγειλε καλύτερα, έργα των Αρχαίων συγγραφέων και ποιητών στις καλύτερες μεταφράσεις τους και όχι μόνον.
Ζήσαμε μέρα με την μέρα τα δέκα χρόνια του Τρωικού πολέμου. Περιπλανηθήκαμε από νησί σε νησί παρέα με τον Οδυσσέα. Συγκινηθήκαμε, γελάσαμε, αλλά κυρίως διδαχτήκαμε από τα κείμενα των Αρχαίων ποιητών μας. Η Αρετούσα, ο Διγενής, ο Μακρυγιάννης, ο Παπαδιαμάντης, αλλά και ο Μπάρμπα Γιάννης ο κανατάς, μας δίδαξαν την πορεία της γλώσσας μας μέσα στους αιώνες.
Ας γυρίσουμε όμως τώρα στα «εδώδιμα»
Έχουν σαν πρόγονο και συγγενείς τους τα ρήματα:
«δαίω- δαίομαι» = διαχωρίζω , διαμοιράζω(2)(3)(40 .
«δαίω-δαίομαι» = διδάσκω, μαθαίνω (4) .
«δαίνυμι» = παρέχω γεύμα ή συμπόσιο (3) .
«δα’ί’ζω» = διαχωρίζω, κατακόπτω, καταστρέφω(3) .
«δαιταλεύω – δαιταλουργώ» = μαγειρεύω(4).
και την υπόλοιπη οικογένεια λέξεων, όπως:
«δαις, δαίτη, δαιτύς» = μερίς, γεύμα, δείπνο, θυσία(3(4).
«δαις» = γεύμα, τσιμπούσι, ευωχία, τραπέζωμα(2) .
«δαις» = κομμάτι κρέατος, τροφή.(4)
«δαιτυμών» = καλεσμένος σε γεύμα, φιλοξενούμενος(3).
«συνδαιτυμώνες» = ομοτράπεζοι (πληθ)(3)(5).
«δαιτρός» = ο διανέμων(3).
«δαιτρός» = μοιρασμένος, κομμένος, μάγειρος(4).
«δαιτρόν» = το μερίδιο(3)(4).
«δαίσιμος» = φαγώσιμος(4 ) .
«δαίσις» = διαίρεση, διανομή»(3).
«δαιταλώ» = τρώγω, ευωχούμαι(40).
«δαιταλεύς» = μάγειρος(4).
«Δαίτηθεν» = επίρ. από τραπέζι (συμπόσιο)(4).
«δαίτρευμα– δαίτρευσις» = μαγείρευμα(4).
«δαιτρεύω» = κόβω και μοιράζω το κρέας, σπαράσσω
«δαιτροπόνος» = μάγειρας(4).
«δαιτροσύνη» = η τέχνη να κόβεις/μαγειρεύεις κρέας(4
«συνδαίνυμι»= συγκροτώ συμπόσιο(4).
«συνδαιτελεύς – συνδαίτωρ» = συντράπεζος(4).
«Καταδαίνυμι» = κατατρώγω(4).
«καταδαίομαι» = διαμελίζω(4).
«αναδάζομαι – αναδαίομαι» = ξαναμοιράζω(4)».
«αναδασμός» = μοίρασμα, ξαναμοίρασμα(4).
«ανάδαστος» = ξαναμοιρασμένος, άκυρος(4).
«δασμός – δασμολόγιο δασμολογώ»(4)(5).
«πανδαισία» = πλούσιο συμπόσιο, απόλαυση(5).
«δαίμων» = θεός που μοιράζει, κατανέμει τη μοίρα(5).
«δαιμόνια» = πνεύματα του κακού(5).
«δήμος κ.τ.λ.»(5) .
«εδώδιμα» = φαγώσιμα, τροφές, προμήθειες.(2) Τις λέξεις αυτές τις συναντάμε σε πολλά σημεία στα Ομηρικά Έπη(6) , αλλά και σε νεώτερα γραπτά του Ηρόδοτου, του Θουκυδίδη, του Ευριπίδη, του Πλάτωνα κ. ά. Αρκετές έχουν διατηρηθεί και χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα, χωρίς να ξέρουμε πολλές φορές την πολύχρονη διαδρομή τους.
Άξιο προσοχής είναι ότι στην αρχαία Ινδική γλώσσα συναντάμε τις λέξεις:
“dyati” = αποκόπτει, χωρίζει διανέμει.(3).
“datu” = μέρος(3).
“datar” = θεριστής(3).
Ας δούμε πώς αποδόθηκαν στην καθομιλουμένη από αξιόλογους ανθρώπους των γραμμάτων δυο μικρά χωρία από την πρώτη Ραψωδία της Οδύσσειας που αναφέρονται στο φαγοπότι των μνηστήρων(7)(8). 
Ο Ποιητής και Πεζογράφος Αργύρης Εφταλιώτης (φιλολογικό ψευδώνυμο του Κλεάνθη Μιχαηλίδη 1849-1923), μας χάρισε την ακόλουθη απόδοση(9):
«Κι από φαγί κι από πιοτό σά φράθηκε η καρδιά τους,
άλλα στο νού τους είχανε οι μνηστήρες, τα τραγούδια
και το χορό, χαρίσματα του τραπεζιού σάν πού ‘ναι,
λαμπρή κιθάρα ο κήρυκας παράδωσε στά χέρια
του Φήμιου, πού μέ τό στανιό τραγούδαε στους μνηστήρες».
«σαν τι τραπέζια να ‘ναι αυτά; τί κόσμος; ποιά η ανάγκη;
Τάχατες γάμος ή γιορτή; Βέβαια αυτά δεν είναι
συντροφικά. Με πόση δές αδιαντροπιά και θάρρος
δώ μέσα τρωγοπίνουνε. Θ’ αγανακτούσε ανίσως
ερχόταν άντρας γνωστικός κι άπρεπα τέτοια θώρειε».
Ο Ζησιμος Σίδερης ( 1871 – 1933 ) , συγγραφέας , μεταφραστής, αρθρογράφος και πολιτικά δραστήριος, απέδωσε ως εξής τα παραπάνω χωρία(10):
«Κι όταν πια τέλος χόρτασαν καλά με φαγοπότι,
στο νου τους έβαλαν χορό ν’ αρχίσουν και τραγούδι,
πού ‘ναι στολίδια του γλεντιού. Και τη γλυκιά κιθάρα
ο κράχτης πήγε κι έβαλε στα χέρια του Φημίου,
που τραγουδούσε στανικώς στον κύκλο των μνηστήρων».
«Αυτός τι κόσμος; Τι φαγιά; Για ποιο σκοπό τα θέλεις;
Ξεφάντωση έχεις ή χαρές; Σαν έρανος δε μοιάζει.
Μου φαίνονται στο σπίτι σου πως ήρθαν χαροκόποι
κι αχόρταγα χαραμοτρών, κι αν άνθρωπος με γνώση
έβλεπε αυτές τους τις μπομπές θα ξάναβε ο θυμός του».
Ακολούθησε ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) με την Οδυσσειάδα του(11).
«και σύντας του πιοτού θαράπεψαν και του φαγιού τον πόθο,
στο νου τους οι μνηστήρες έβαλαν κάτι άλλο – το τραγούδι
και το χορό, κι αυτά πρεπίζουνε τις τάβλες των ανθρώπων.
Κι ο κράχτης την πεντάμορφη έβαλε κιθάρα μες στα χέρια
του Φήμιου, στους μνηστήρες που ‘ψαλλε συχνά, μα αθέλητα του».
«τι είναι το γλέντι αυτό κι η μάζωξη; γιατί το κάνεις; γάμος,
γιορτή ‘ναι; τι δε μοιάζει να ‘χετε συντροφικό τραπέζι.
Πολύ ξεδιάντροποι μου φαίνουνται, μεγάλη η ξιπασιά τους
στο σπίτι εδώ να τραπεζώνουνται, ποιος μυαλωμένος άντρας
που εδώ θα ‘ρχότανε δε θα θύμωνε, ντροπές θωρώντας τέτοιες».
Και τέλος ο Δημήτρης ( Δ. Ν.) Μαρωνίτης, φιλόλογος, μεταφραστής αρχαίων συγγραφέων και δοκιμιογράφος, δίνει τη δική του, πιο κοντινή σε μας μετάφραση(12) :
«Και μόνον όταν κόρεσαν τον πόθο τους με το φα’ί’ και το πιοτό
τραβούσε άλλα πια η ψυχή τους: τραγούδι, μουσική, χορό-
συμπλήρωμα απαραίτητο σ’ ένα καλό τραπέζι.
Τότε κι ο κήρυκας φέρνει και δίνει την πανέμορφη κιθάρα
στου Φήμιου τα χέρια, που τραγουδούσε στους μνηστήρες από ανάγκη».
«τι γλέντι είναι αυτό; τι σόι συνάθροιση; ποια η δική σου
υποχρέωση; καμιά γιορτή; ή μήπως γάμος; πάντως δεν πρόκειται για γεύμα εταιρικό γιατί πολύ ξεδιάντροποι μου φαίνονται και ξιπασμένοι, έτσι που τρων αυτοί και πίνουν στο παλάτι, θα αγανακτούσε ασφαλώς, τα τόσα αίσχη βλέποντας, αν κάποιος κατά τύχη ερχόταν, φτάνει να είναι συνετός».
Τα παραπάνω και μόνον φτάνουν για να αποδείξουν ότι η γλώσσα μας επέζησε μέχρι τις μέρες μας χάρις σε φωτισμένους ανθρώπους που την διακόνεψαν ανά τους αιώνες.
Και αν σήμερα ακούς, Ηλία Δωροβίνη, εκεί ψηλά που είσαι, να κακοποιούμε οι νεοέλληνες τη γλώσσα μας, σκέψου ότι το έχει προφητέψει ένας άλλος δάσκαλος, με την παραβολή του καλού σπορέα(13). Να είσαι όμως σίγουρος ότι κάποιοι σπόροι που εσύ έσπειρες έπεσαν σε γόνιμη γη.
Και «ο έχων ώτα ακούειν ακουέτο(13)», όσο και αν οι άρχοντες «Τυφλοί τα τ’ ώτα, τον τε νουν, τα τ’ όμματ’ εισί», παραφράζοντας τον Σοφοκλή(14).
ΥΓ.1 Δεν είμαι φιλόλογος, αλλά θα το ήθελα να ήμουν. Ο σπόρος φύτρωσε, αλλά δεν καλλιεργήθηκε. Και το κλίμα δεν ήταν εύκρατο.
ΥΓ.2 Ακόμα και ο υπολογιστής μου κακοποιεί τη γλώσσα, γιατί όντας συλλεκτικό κομμάτι της παλαιολιθικής εποχής, δε διαθέτει όλα σημεία στίξης και τονισμού. Ζητώ συγγνώμη τόσο από τους σοφούς μεταφραστές, όσο και από τους αναγνώστες.
Γιάννης Τζεβελέκος
(1)
Ηλίας Δωροβίνης. Καθηγητής Φιλόλογος (1959-1953) στο 2ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών.
(2) Επιτομή του μεγάλου Λεξικού της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας των H. G. Liddell&R. Scott ( εκδ. Πελεκάνος 2007)
(3) .J. B. Hofmann . Ετυμολογικόν Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής
(4) Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης. Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου (εκδ.Ανέστη Κωνσταντινίδου . 1889)
(5) Λεξικο Νέας Ελληνικής γλώσσας. Γ. Μπαμπινιώτη.(έκδ. Κέντρο Λεξικολογίας 2002)
(6) Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν «Ηλίου» (εκδ. Ηλιος)
(7) Ομήρου Οδύσσεια. Ραψ. α΄ (150 –159)
(8) Ομήρου Οδύσσεια. Ραψ. α΄ (225–229)
(9) Ομήρου Οδύσσεια. Μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη
(10) Ομήρου Οδύσσεια. Μετάφραση Ζ. Σίδερη (εκδ.Ζαχαρόπουλος)
(11) Ομήρου Οδυσσειάς Μετάφραση Ν. Καζαντζάκη-Ι. Κακριδή 1938.
(12) Ομηρικά Επη . Μετάφραση Δ. Ν. Μαρωνίτη (έκδ. Παιδ/κού Ινστιτούτου.)
(13) Κατά Λουκά Ευαγγ. Κεφ. η’ στ. 5-15
(14)Σοφοκλή Οιδίπους Τύραννος στ. 371
