Από το βιβλίο της Φλωρεντίας Κυθραιώτου,
“Ο άρτος της γιορτής”
Οι άρτοι του Δωδεκαημέρου
Τα ψωμιά του Δωδεκαημέρου στην Πάφο είναι οι γεννόπουλες ή γεννόπιτες, οι βασιλόπουλες ή βασιλόπιτες και τα κουλούρια με διάφορα σχήματα και ονομασίες, όλα τυλιγμένα σε σουσάμι-γι αυτό και ονομάζονται σησαμωτά. Τα διάφορα αυτά είδη εορταστικών άρτων ( η γεννόπιτα και η βασιλόπιτα) έχουν ως βασικό στοιχείο το ότι φέρουν το σημείο του Σταυρού, σε διάφορα μεγέθη και μορφές, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις διακοσμούνται και με μοτίβα απότην φύση και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τα κουλούρια που φέρουν το σχήμα του Σταυρού και τα οποία φτιάχνονταν και το Πάσχα ονομάζονται και σταυροκούλουρα.
Γεννόπουλα ή Γεννόπιτα
Σταυροκούλουρα
Τα κουλούρια σε σχήμα Σταυρού, σταυροκούλουρα,σε διάφορες περιοχές του νησιού κρεμιόνταν στους τοίχους, στα δοκάρια ή στο εικονοστάσι στη διάρκεια των εορτών κι αποτελούσαν τόσο μέρος της εορταστικής διακόσμησης, όσο και μέσο προστασίας,αφού το σιτάρι και τα προϊόντα του, θεωρούνταν ότι προστατεύουν τους ανθρώπους από το κακό.
Χριστόψωμο
Σε κάποια χωριά της Πάφου, για τα Χριστούγεννα και τις άλλες γιορτές του Δωδεκαημέρου φτιάχνουν το Χριστόψωμο, που έχει τις ρίζες του στους ειδικούς εορταστικούς άρτους αρχαίων. Στολίζεται με πλουμίδια και σύμβολα που απηχούν τις έγνοιες του ανθρώπου της αγροτικής κοινωνίας.Το Χριστόψωμο έχει κυρίαρχη θέση στο τραπέζι των Χριστουγέννων κάνοντάς το να ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα της χρονιάς.Ο Σταυρός και τα διάφορα στολίδια του Χριστόψωμου, φτιάχνονται από την ίδια ζύμη. Ο διάκοσμος περιλαμβάνει και σχήματα που χαράσσονται με μαχαίρι ή πηρούνι, όπως λουλούδια, φύλλα, καρπούς, πουλιά και ζώα. Το Χριστόψωμο θεωρείται ευλογημένο ψωμί και υπάρχουν πολλές παραδόσεις που σχετίζονται με αυτό. Σύμφωνα με μία παράδοση το Χριστόψωμο συμβολίζει την ενότητα της Εκκλησίας, με συμβολικό πρότυπο την ένωση των κόκκων του σιταριού σ΄ ένα ψωμί. Το κόβουν στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι δίνοντας πολλές ευχές. Παλαιότερα σε μερικά χωριά της Πάφου, έδιναν κομμάτι από Χριστόψωμο και στα ζώα, για να ευλογηθούν κι αυτά.Το Χριστόψωμο το διατηρούσαν στο σπίτι για σαράντα μέρες μέχρι να ”ποσαραντώσει ο Χριστός”, όπως έλεγαν χαρακτηριστικά.
Σε χωριά της Πάφου όπως η Ίνια, η Αναρίτα, το Στρουμπί, τα Χριστούγεννα ζύμωναν και ακόμη ζυμώνουν, πολλά ψωμιά με σουσάμι και Σταυρό από πάνω και τα ονόμαζαν άρτους.
Βασιλόπιτα ή Βασιλόπουλλα
Βασικό ζύμωμα του Δωδεκαημέρου είναι η βασιλόπιτα την οποία στην Πάφο ονόμαζαν βασιλόπουλλα.Την παρασκευάζουν με την ίδια ζύμη που φτιάχνουν την γεννόπιτα. Απαιτεί προσοχή και δεξιοτεχνία στην διακόσμηση και σε αυτήν τοποθετείται το τυχερό νόμισμα. Μοιάζει με την γεννόπιτα με την διαφορά ότι μπορεί να φέρει τα αρχικά Χ Π τα οποία αντιστοιχούν στην ευχή Χρόνια Πολλά. Το έθιμο της βασιλόπιτας σχετίζεται με την ιδέα της καλοχρονιάς και συνηθίζουμε να την κόβουμε είτε την παραμονή είτε κατά την πρώτη μέρα του χρόνου.
Πεντάστριν ή Πεντάρτιν
Στο χωριό Στρουμπί,πάνω στην βασιλόπουλλα (βασιλόπιτα) σχημάτιζαν με ζυμάρι ένα μεγάλο αστέρι με πέντε γωνίες.
Το ψωμί αυτό το ονόμαζαν πεντάστριν ή πεντάρτιν.
Διάφορα Κουλούρια
Τέλος φτιάχνονται κι άλλα κουλούρια σε διάφορα σχήματα, ανάλογα με την φαντασία της κάθε νοικοκυράς, όπως τα βορτακούθκια, τα οποία εξέφραζαν την προσδοκία των γεωργών για καλές βροχές, τα αδροπούθκια, τα οποία η παράδοση συνδέει με τις ψυχές των νεκρών και τα ζεμπιλούθκια (μικρά καλαθάκια, ζεμπύλια) που αποτελούσαν είδος ευχής για να ευλογηθεί η σοδειά.
Ευχαριστούμε την μακρινή Πάφο της Κύπρου, για τα ζυμώματα που παραχώρησε για την Αίγινα και το Aegina Light.
