ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

Ο ναός της Αφαίας – Ιστορία και μύθος εν συντομία

Ναός της Αφαίας Αίγινα
Written by aeginalight

της Άννας Ρόδη

   Ο ναός της Αφαίας είναι ένα από τα σημαντικότερα αρχαία μνημεία στον ελλαδικό χώρο. Απέχει περίπου δώδεκα χιλιόμετρα από το λιμάνι της Αίγινας και έχει υπέροχη θέα στον όρμο της Αγίας Μαρίνας. Η τοποθεσία που επιλέχτηκε, για να χτιστεί, αποδεικνύει ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν καλά να διαλέγουν το κατάλληλο φυσικό περιβάλλον, για να τιμήσουν τους θεούς τους.

Για την ακρίβεια στον ίδιο χώρο είχαν χτιστεί τρεις ναοί και οι δύο πρώτοι καταστράφηκαν. Ο αρχικός χρονολογείται γύρω στα 600 π.Χ. και σώζονται μόνο κάποια ίχνη της θεμελίωσής του, ενώ ο δεύτερος ήταν μεγαλύτερος (14 Χ 9,5 μ.) και στην ανατολική του πλευρά υπήρχε βωμός. Τέλος ο τρίτος είναι αυτός που βλέπουμε σήμερα και χτίστηκε γύρω στα 500 – 490 π.Χ.. Η κατασκευή του τοποθετείται δηλαδή στην ύστερη αρχαϊκή περίοδο και είναι προγενέστερος του Παρθενώνα (αρχές κλασικής εποχής). Θαυμαστό στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι μαζί μ’ αυτόν και τον ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο σχηματίζουν ένα νοητό περίπου ισόπλευρο τρίγωνο.

Πρόκειται για έναν περίπτερο δωρικό ναό με 6 επί 12 κίονες στις διαστάσεις του. Τα κύρια μέρη του, όπως οι τοίχοι του σηκού, οι κίονες, το επιστύλιο, τα τρίγλυφα κτλ., είναι κατασκευασμένα από αιγινήτικο πωρόλιθο, ενώ το υλικό των γλυπτών των αετωμάτων και των ακρωτήριων είναι το παριανό μάρμαρο. Τα αετώματα χρονολογούνται μεταξύ 490 – 480 π.Χ. και οι παραστάσεις τους ιστορούν τον πόλεμο της Τροίας με κυρίαρχη μορφή αυτήν της θεάς Αθηνάς. Συγκεκριμένα στο ανατολικό αέτωμα παριστανόταν η εκστρατεία του Ηρακλή εναντίον του βασιλιά Λαομέδοντα και στο δυτικό αέτωμα η εκστρατεία των Ελλήνων με επικεφαλής τον Αγαμέμνονα εναντίον της Τροίας του Πριάμου. Γνωρίζουμε από τα ίχνη χρώματος, που ανακαλύφθηκαν από τους ειδικούς, ότι οι συνθέσεις ήταν επιζωγραφισμένες αλλά δεν υπάρχουν πληροφορίες για τους καλλιτέχνες, όπως άλλωστε και για τον αρχιτέκτονα του ναού.

Οι αρχαίοι Αιγινήτες αφιέρωσαν το ιερό σε μια ξεχωριστή θεότητα, που ο μύθος της ξεκινά από τα βουνά της Κρήτη και έχει ως εξής:

Κάποτε στην Καινώ της μινωικής μεγαλονήσου γεννήθηκε μια πολύ όμορφη κοπέλα, κόρη του Δία και της Κάρμης, της Ευβούλου και φίλη της θεάς του κυνηγιού Αρτέμιδος, η Βριτόμαρτις, που το όνομα της σήμαινε γλυκιά παρθένος. Συνήθιζε να ζει στη φύση, συνοδεύοντας την Άρτεμη, ή να κυνηγά ελεύθερη σαν γαζέλα στα άγρια βουνά του νησιού της, ενώ είχε εφεύρει το κυνηγετικό δίχτυ.

Εκεί που κυνηγούσε, την είδε και την ερωτεύτηκε ο βασιλιάς Μίνωας, που την καταδίωξε μέσα στα δασωμένα κρητικά λαγκάδια επί έξι ολόκληρους μήνες, χωρίς επιτυχία, αφού εκείνη κατάφερνε συνεχώς να του ξεφεύγει. Μια φορά όμως  κατόρθωσε να την προφτάσει κοντά σε ένα ακρωτήρι, όταν το ένδυμά της μπλέχτηκε σε μια μυρτιά. Η νέα ήταν ωστόσο αποφασισμένη να αποφύγει πάση θυσία τον έρωτα του και να μη χάσει την ελευθερία της. Έτσι έπεσε στη θάλασσα και, αφού η Άρτεμη την έσωσε από τα κύματα, βρέθηκε μέσα στα δίχτυα κάποιων ψαράδων, που την περισυνέλεξαν. Απ’ αυτό της το πάθημα (ή ίσως και από την εφεύρεση του κυνηγετικού διχτυού) οι Κύδωνες, οι πιο παλιοί κάτοικοι της Κρήτης, ονόμασαν τη Βριτόμαρτη Δίκτυννα, έδωσαν το όνομά της στην οροσειρά Δίκτυς και εντέλει τη λάτρεψαν ως θεά.

Οι Κρητικοί ψαράδες (ή ένας απ’ αυτούς ονόματι Ανδρομήδης) πήραν μαζί τους την κοπέλα και ταξίδεψαν με την ψαρόβαρκα τους προς τον Βορρά. Φτάνοντας όμως κοντά στο βορειοανατολικό ακρωτήριο της Αίγινας, τον Τούρλο, άρχισαν να την παρενοχλούν και να φιλονικούν μεταξύ τους για το ποιος θα την αποκτήσει. Τότε εκείνη για μια ακόμη φορά έπεσε στη θάλασσα, κολύμπησε, βγήκε στο νησί και, αφού χάθηκε στο πευκόφυτο δάσος, κρύφτηκε σε μια σπηλιά και έγινε… άφαντη.

Όταν οι ντόπιοι, που την είδαν, προσπάθησαν να τη βρουν και μπήκαν στη σπηλιά, στη θέση που επρόκειτο να βρίσκεται η ίδια, ανακάλυψαν το ξόανό της. Μετά απ’ αυτό κήρυξαν τον τόπο ιερό, ονόμασαν τη νύμφη  Άφα ή Αφαία και τη λάτρεψαν κι εκείνοι ως θεά. Στις ανασκαφές των αρχών του 20ου αι. βρέθηκαν στη σπηλιά της Βριτομάρτιδος πήλινα ειδώλια ζώων και γυναικών που θηλάζουν τα μωρά τους, που παραπέμπουν σε λατρεία θεάς της γονιμότητας.

Οι Κρητικοί ψαράδες και ο Ανδρομήδης του μύθου υποκρύπτουν έναν ιστορικό πυρήνα που έχει να κάνει με τη σχέση της Αίγινας με τη μινωική Κρήτη. Πιθανόν να συμβολίζουν τους Κρήτες αποίκους από την Κυδωνία που ήρθαν στο νησί, φέρνοντας μαζί και τις θρησκευτικές συνήθειες του τόπου τους. Άλλωστε υπάρχουν αποδείξεις έντονης εμπορικής δραστηριότητας μεταξύ των κατοίκων της Κολόνας και της Κρήτης ήδη από την 2η χιλιετία π.Χ. (βλ. μινωικά αγγεία του Αρχαιολογικού Μουσείου Αίγινας και τον κλεμμένο θησαυρό της Αίγινας, που περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό χρυσών κοσμημάτων και ένα χρυσό κύπελλο τα οποία κατά πάσα πιθανότητα προέρχονται από εκεί και βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο).

Αν και ο μύθος χάνεται βαθιά μέσα στη δεύτερη χιλιετία, οι Δωριείς πλέον κάτοικοι της Αίγινας, φαίνεται να τον διατήρησαν στη συλλογική μνήμη και να συνέχισαν να λατρεύουν τη θεότητα από την Κρήτη. Έτσι, όταν οι συνθήκες ήταν κατάλληλες και υπήρχε η οικονομική ευρωστία (εξαιτίας της άνθισης του αιγινήτικου εμπορίου και της κοπής της χελώνης) και η καλλιτεχνική ωριμότητα (λόγω της ανάπτυξης της αιγινήτικης γλυπτικής), μεταξύ του 510 – 480 π.Χ., έχτισαν τον περίλαμπρο δωρικό ναό.

Μετά τους Περσικούς Πολέμους οι αιώνες κύλησαν και η αιγινήτικη πόλη – κράτος σταδιακά παρήκμασε. Το 457 π.Χ. «η λύμη (τσίμπλα) του Πειραιά», όπως ονόμαζε την Αίγινα ο Περικλής, παρά τις σπαρτιατικές ενισχύσεις, αναγκάστηκε να υποταχθεί στους Αθηναίους. Έπειτα, όταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός πόλεμος (431 π.Χ.), οι Αθηναίοι ανάγκασαν τους Αιγινήτες να εκπατριστούν και στην Αίγινα εγκατέστησαν Αθηναίους κληρούχους. Τότε οι Σπαρτιάτες τους παραχώρησαν τη Θυρέα κοντά στο Άστρος, για να εγκατασταθούν. Και πάλι όμως οι Αθηναίοι με αρχηγό το Νικία έφτασαν ως εκεί και ακολούθησε σφαγή. Όσοι απέμειναν, επέστρεψαν στον τόπο τους, μετά τη ήττα των Αθηναίων από τους Σπαρτιάτες στους Αιγός Ποταμούς (405 π.Χ.) αλλά η παλιά αίγλη του νησιού δεν ανακτήθηκε ποτέ πια. Στη συνέχεια πέρασαν από το νησί πολλοί ακόμη κατακτητές, όπως οι Μακεδόνες του Κάσσανδρου (319 π.Χ., ο Δημήτριος ο Πολιορκητής (296 π.Χ.), οι Αιτωλοί (210 π.Χ.), που ήταν σύμμαχοι των Ρωμαίων και το πούλησαν έναντι 30 ταλάντων στον Άτταλο τον Α΄, βασιλιά της Περγάμου και τέλος οι Ρωμαίοι (133 π.Χ.).

Ακολούθησαν οι ρωμαϊκοί και βυζαντινοί αιώνες και κατά τη διάρκεια της τουρκικής κυριαρχίας – ενετοκρατίας τα ερείπια πια του ναού της Αφαίας άρχισαν να προσελκύουν το ενδιαφέρον των ξένων περιηγητών. Έτσι τον 17ο αι. (1675) οι J. Spon και G. Wheler, που τον επισκέφτηκαν, θεώρησαν ότι ήταν αφιερωμένος στον Ελλάνιο ή αλλιώς Πανελλήνιο Δία, πράγμα που αργότερα αποδείχτηκε λανθασμένο, αφού το ιερό του πατέρα των θεών βρισκόταν στο Ελλάνιον Όρος. Έπειτα ακολούθησαν κι άλλοι και το 1805 o Dodwell ζωγράφισε ό,τι ήταν τότε ορατό. Κυρίως από τα γλυπτά των αετωμάτων στα οποία κυριαρχούσε η μορφή της Αθηνάς, βγήκε το συμπέρασμα ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στη θεά της σοφίας. Πάντως υπάρχει και η άποψη ότι οι Αιγινήτες ίσως συγχώνευσαν τη λατρεία Αφαίας και Αθηνάς στον ίδιο χώρο.

Στο πέρασμα του χρόνου το ιερό υπέστη πολλές φυσικές καταστροφές αλλά και λεηλασίες από ανθρώπινα χέρια, που θεώρησαν καλό να καταληστέψουν και να ρημάξουν την ιστορική κληρονομιά του τόπου μας, ο οποίος εκείνη την εποχή βρισκόταν κάτω από τον οθωμανικό (και όχι μόνο) ζυγό και ο λαός του στο πηχτό σκοτάδι της αμάθειας και του φόβου. Οι χειρότεροι ληστές κατέφθασαν από τη μορφωμένη Ευρώπη και, με όπλο τις γνώσεις και το θράσος τους, άγγιξαν με βέβηλο χέρι ό,τι γλίτωσε από τον ανελέητο και πανδαμάτορα χρόνο.

Ο Άγγλος αρχιτέκτονας C. H. Cockerell, ο Γερμανός βαρόνος Haller von Hallerstein και οι OI. Brondsted, J. Foster, J. Linckh, O. M. von Stackelberg F. S. North Douglas είχαν συστήσει τη δήθεν αρχαιόφιλη εταιρεία «Dilettanti» (‘‘Ξένειον’’) με σκοπό την αρπαγή αρχαιοτήτων από οπουδήποτε ήταν εφικτό και την πώλησή τους. Οι δύο πρώτοι αποφάσισαν να επισκεφτούν την Αίγινα με σκοπό να βρουν και να οικειοποιηθούν τους ανεκτίμητους θησαυρούς για τους οποίους είχαν διαβάσει στα βιβλία και, όπως φάνηκε, ήταν πολύ καλά πληροφορημένοι. Σ’ ένα σημείο είχαν πέσει έξω. Πίστευαν κι εκείνοι ότι ο ναός της Αφαίας ήταν αφιερωμένος στον Ελλάνιο Δία. Αφού λοιπόν έκαναν κάποιες πρόχειρες και άτσαλες ανασκαφές το 1811, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα την κακοποίηση αρκετών γλυπτών, υφάρπαξαν τα πολύτιμα έργα από τα αετώματα του ναού. Ολοκλήρωσαν το καταστροφικό τους έργο σε δεκαέξι ημέρες συνολικά. Δούλευαν την ημέρα και κάθε βράδυ γλεντούσαν χορεύοντας και τρώγοντας κατσικάκια, χωρίς κανένα ίχνος ντροπής για το έγκλημα που διέπρατταν.

Ο ίδιος ο Cockerell αναφέρει στο ημερολόγιό του[1] ότι σύσσωμοι οι πρόκριτοι της του τόπου τούς ζήτησαν να σταματήσουν, γιατί η επιχείρησή τους θα «έφερνε δυστυχίες στον τόπο» και ειρωνεύεται τη δεισιδαίμονα στάση τους, ενώ βγάζει το συμπέρασμα ότι εκείνο που είχαν στο νου τους ήταν να αποσπάσουν χρήματα από την ομάδα του. Έχοντας ήδη φυγαδεύσει τα γλυπτά στον Πειραιά και χωρίς να υπάρχει στην ουσία αντικείμενο διαπραγμάτευσης, τούς έδωσαν περιφρονητικά 800 πιάστρα και αποχώρησαν. Στη συνέχεια τα δεκαεπτά αγάλματα μεταφέρθηκαν στην αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο, τη Μάλτα και εντέλει την Ιταλία, όπου και τα έβγαλαν σε δημοπρασία. Έτσι πωλήθηκαν έναντι του ποσού των 100.000 φράγκων. και περιήλθαν στα χέρια του Λουδοβίκου Α΄ Βίτελσμπαχ, μετέπειτα βασιλιά της Βαυαρίας και πατέρα του πρώτου βασιλιά της Ελλάδας Όθωνα. Στα 1828 μεταφέρθηκαν στο Μόναχο και στόλισαν το ανάκτορό του, που αργότερα έγινε η περίφημη Γλυπτοθήκη της πόλης. Εκεί βρίσκονται μέχρι σήμερα μαζί με χιλιάδες ακόμη σημαντικές ελληνικές αρχαιότητες.

Η κομψή θεά Αθηνά, ο Τοξότης, ο Πολεμιστής που ψυχορραγεί, ο Ηρακλής και οι υπόλοιπες μορφές, εκτίθενται σε ιδιαίτερη αίθουσα, τοποθετημένες, όπως ήταν κάποτε στα αετώματα του ναού της Αφαίας, χαμογελούν θλιμμένα με το αρχαϊκό τους μειδίαμα αλλά δεν διαφαίνεται καμιά προοπτική επιστροφής τους στο λαό, που τις δημιούργησε. Το 2010 η Γλυπτοθήκη πραγματοποίησε έκθεση – αφιέρωμα στην οποία κεντρική θέση είχαν οι «Κλεμμένοι Αιγινήτες». Ας σημειωθεί εδώ ότι η συμμορία των αρχαιοκάπηλων δεν περιορίστηκε στην κλοπή των συγκεκριμένων γλυπτών αλλά λεηλάτησε και άλλους αρχαίους ναούς, όπως τον περίφημο ναό του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες της Φιγαλείας[2].

Στα 1901, το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο υπό την εποπτεία των Ad. Furtwangler και H. Thiersch έκανε συστηματική ανασκαφή στον αιγινήτικο ναό και η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως μια κομματιασμένη ενεπίγραφη πλάκα με γράμματα της αρχαϊκής περιόδου. Η ανάγνωσή της οδήγησε πλέον στο ασφαλές συμπέρασμα ότι το ιερό είχε ιδρυθεί προς τιμήν της θεάς Αφαίας ή Άφας (= αόρατης, άφαντης), που ταυτίζεται με τη μινωική Βριτόμαρτη. Η απόδοση της επιγραφής στη νέα ελληνική είναι η εξής: «Όταν ιερέας ήταν ο Κλεοίτας θεμελιώθηκε ο οίκος της Αφαίας, κατασκευάστηκε ο βωμός και το χρυσελεφάντινο άγαλμα και περιτοιχίστηκε ο περίβολος». Ανάμεσα στα 1956 – 1957 έγιναν ορισμένες αναστηλωτικές εργασίες από τους Α. Ορλάνδο και τον Ε. Στίκα. Μια δεύτερη, αυτή τη φορά μακροχρόνια ανασκαφή και έρευνα, που ξεκίνησε το 1964 και τελείωσε το 1981 από τον επίσης Γερμανό αρχαιολόγο Dieter Ohly και τους συνεργάτες του ολοκλήρωσε την εικόνα του ναού και οδήγησε στην αναδιάταξη των συνθέσεων των αετωμάτων στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου.

Λίγα γλυπτά που γλίτωσαν από τη ληστρική μανία των Ευρωπαίων αρχαιοθήρων ήταν κάποια από το ανατολικό αέτωμα του ναού, το οποίο είχε καταστραφεί μετά τους Περσικούς Πολέμους πιθανόν από κεραυνό και αργότερα αποκαταστάθηκε. Μερικά από τα κατεστραμμένα αυτά μέλη είχαν ταφεί βαθιά στο έδαφος σύμφωνα με μια αρχαία συνήθεια και ανακαλύφθηκαν στην ανασκαφή του 1901. Έτσι σήμερα κάποιες κεφαλές βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, ενώ ο μοναδικός Κούρος της Αφαίας και γενικά της Αίγινας, που σώζεται μέχρι σήμερα, στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά[3]. Ελάχιστα μικρά δείγματα γλυπτών εκτίθενται σε μια βιτρίνα στο Αρχαιολογικό Μουσείο του νησιού και τέλος στο μουσείο του αρχαιολογικού χώρου του ναού υπάρχουν μόνο αντίγραφα των σπουδαίων έργων της αρχαϊκής εποχής, που παραμένουν ξενιτεμένα.

Βιβλιογραφία

  1. Βάλτερ Χανς, Ο κόσμος της αρχαίας Αίγινας 3000 – 1000 π.Χ., μτφ. Μαριλένα Κασιμάτη, εκδ. Τρία Φύλλα, 1985.
  2. Γιαννούλη Άννα, Αίγινα, εκδ. Γιαννούλη, 1986.
  3. Δάντης Ξενοφώντος, Η αρχαία και σύγχρονη Αίγινα, Αθήναι 1967.
  4. Ηρειώτης Π., Αιγινήτικα, Α΄ (1893), Β΄ (1893), Γ΄ (1895), εκ του τυπογραφείου Π.Δ. Σακελαρίου, εν Αθήναις.
  5. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήναι 1972.
  6. Κουλικούρδη Π. Γεωργία – Αλεξίου Σπ., Αίγινα, οδηγός για την ιστορία και τα μνημεία της, ;
  7. Ντι Νόϋχοφ Σόνια, Αίγινα, εκδ. ‘’Απόλλων’’, Αθήνα 1978.
  8. Σιμόπουλος Κυριάκος, Η λεηλασία και καταστροφή των ελληνικών αρχαιοτήτων, εκδ. Στάχυ, Αθήνα 2003.
  9. Σταϊνχάουερ Γεώργιος, το Αρχαιολογικό Μουσείο, εκδ. Eurobank Ergasias, Αθήνα 2001.
  10. Σταμάτης Κώστας, Σταμάτης Μ. Κώστας: Αίγινα – Ιστορία και Πολιτισμός, τόμος πρώτος, από την αρχαιότητα έως το 1828, Αθήνα 1989.
  11. Σφυρόερα Σοφία, Αίγινα, πρώτη πρωτεύουσα της νεότερης Ελλάδας, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002.
  12. Τα Νέα, Ιστορία του νέου ελληνισμού 1770 -2000, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003.
  13. ΥΠ.ΠΟ. – Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων, Το ιερό της Αφαίας στην Αίγινα, Αθήνα 2006 (φυλλάδιο).

Αρθρογραφία

  1. Περιοδική πολιτιστική έκδοση, Η Αιγιναία (αφιέρωμα: Η αρχαία Αίγινα), τ. 5, Ιαν. – Ιουν. 2002 και ιδιαίτερα το άρθρο της Σημαντώνη – Μπουρνιά Εύας, Το ιερό της Αφαίας, σ. 88 – 103.
  2. Τα Νέα, Ιστορία του νέου ελληνισμού 1770 -2000, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003.

Άλλες πηγές

  1. Έντυπο: Kampf um Troya, 200 Jahre Agineten in Munchen, 2010.
  2. ΥΠ.ΠΟ. – Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων, Το ιερό της Αφαίας στην Αίγινα, Αθήνα 2006 (φυλλάδιο).
  3. https://el.wikipedia.org

[1] Σημαντώνη – Μπουρνιά Εύα, Το ιερό της Αφαίας, σ. 88 – 102, περιοδική πολιτιστική έκδοση, Η Αιγιναία, τ. 5, Ιαν. – Ιουν. 2002,  σ. 90 – 93.
[2] Η Φιγαλεία ήταν αρχαία αρκαδική πόλη, σήμερα διοικητικά ανήκει στον νομό Ηλείας.
[3] Βλ. Σταϊνχάουερ Γεώργιος, το Αρχαιολογικό Μουσείο, εκδ. Eurobank Ergasias, Αθήνα 2001, σ. 167.

About the author

aeginalight

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.